Απόκριες, έθιμα και παραδόσεις του ελληνικού «μασκαρέματος».

Η ετυμολογία της λέξης «αποκριά» προέρχεται από το Βυζαντινό «αποκρέω» που σημαίνει αποχή απο το κρέας.  Ακριβώς την ίδια ερμηνεία έχει και η Λατινική λέξη «Καρνεβάλε», απο όπου προέρχεται το γνωστό σε όλους «καρναβάλι».
Με βαθειές ρίζες στην ελληνική παράδοση, οι απόκριες προέρχονται απο τη περιοχή της Θράκης και αποδίδονται στη λατρεία του Θεού Διονύσου, που στην αρχαία Ελλάδα ήταν ο Θεός του κρασιού, του κεφιού, της ζωής και της αναπαραγωγής.  Ο Διόνυσος σύμφωνα με τη παράδοση, είχε μαζί του τους Σάτυρους και τους Σελινούς, οι οποίοι έβαζαν στα κεφάλια τους στεφάνι απο κισσό, φόραγαν μάσκες και ντύνονταν με δέρματα ζώων.  Κατα τις λατρευτικές τελετές που διοργανώνονταν προς τιμήν του, οι λάτρεις του ζαλισμένοι απο το κρασί χυδαιολογούσαν, θορυβούσαν και χόρευαν.  Οι Διονυσιακές γιορτές συμβόλιζαν την εποχή που η γη ξυπνά απο τη χειμερία νάρκη και αναγεννάται, γι αυτό τελούνταν κατα το τέλος του χειμώνα με σκοπό να σηματοδοτήσουν τον ερχομό της άνοιξης.

dionusos_greekaffair.grΠροσωπεία που φορούσαν οι αρχαίοι Έλληνες κατα την διάρκεια των λατρευτικών τελετών προς τιμήν του θεού Διόνυσου.

Τον 2ο αιώνα μ.Χ. οι γιορτές αυτές εισήχθησαν στη Ρώμη και ονομάστηκαν «Σατουρνάλια», προς τιμήν του Σατούρνου, δηλαδή του Κρόνου, και ο εορτασμός τους ξεκινούσε στα μέσα του Δεκέμβρη.  Αρχικά τελούνταν θυσίες στον ναό του Θεού, ακολουθούσε γεύμα και διάφορες λαικές εκδηλώσεις.  Κατά την διάρκεια των γιορτών αυτών υπήρχε πλήρη κατάλυση των κοινωνικών κανόνων, οι δούλοι ελευθερώνονταν, μπορούσαν και διακωμοδούσαν τους αφέντες τους, φόραγαν τα ρούχα τους, κ.λ.π.  Απο τούς δούλους εκλέγονταν δια κλήρου ένας βασιλιάς που κυβερνούσε προσωρινα τον παράλογο και ανάποδο κόσμο της αποκριάς, που συμβόλιζε την Χρυσή εποχή του Κρόνου όπου όλοι οι άνθρωποι ήταν ίσοι.

Αυτή η παράδοση τελικά εξαπλώθηκε και σε άλλα µέρη του κόσµου.  Αργότερα, όταν εµφανίστηκε ο χριστιανισµός, αν και οι άνθρωποι σταµάτησαν να λατρεύουν τους θεούς του Ολύµπου, οι συνήθειες των Ελλήνων να µεταµφιέζονται και να γιορτάζουν στους δρόµους παρέµειναν.

Μια φορά τον χρόνο, τα καρναβάλια συµβαίνουν σε πολλές πόλεις και χωριά της χώρας µας.  Στην πραγµατικότητα η αποκριά, που ονομάζεται και Τριώδιο,  διαρκεί τρεις εβδοµάδες ξεκινώντας 60 µέρες πριν το Πάσχα.  Το τέλος της αποκριάς είναι η πρώτη µέρα της Σαρακοστής, δηλαδή η Καθαρά ∆ευτέρα. Κατά την διάρκεια αυτών των ηµερών, γιορτές και εκδηλώσεις οργανώνονται παντού και οι άνθρωποι διασκεδάζουν πολύ, και κυρίως τα παιδιά.  Οι μικροί και μεγάλοι µεταµφιέζονται µε αστεία κουστούµια, χορεύουν, τραγουδούν και παρακολουθούν παρελάσεις καρνάβαλων, καθώς και άλλες δραστηριότητες που οργανώνονται από τους δήµους όλων σχεδόν των πόλεων της Ελλάδας.

Η Κυριακή της Αποκριάς είναι η µέρα της Παρέλασης των Καρνάβαλων.  Η παρέλαση αποτελείται από οµάδες µεταµφιεσµένων ανθρώπων, χορευτών και αρµάτων.  Το θέµα κάθε άρµατος  είναι διαφορετικό, ενώ τα περισσότερα διακωµωδούν µε οµοιοκατάληκτες στροφές τις καταστάσεις και τα γεγονότα, παριστάνοντας πολιτικούς καθώς και την ζωή της ελληνικής κοινωνίας εν γένει αλλά και διεθνή γεγονότα.

karnavali_greekaffair.grΜεγάλη παρέλαση καρνάβαλων που κατακλύζουν τους δρόμους των πόλεων την Κυριακή της Αποκριάς.

Αργότερα το απόγευµα οι άνθρωποι θα µαζευτούν στην κεντρική πλατεία για φαγητό, ποτό και χορό. Αυτό σηματοδοτεί και το τέλος της παρέλασης.  Το τελευταίο γεγονός θα είναι το κάψιµο το Βασιλιά Καρνάβαλου σε µια µεγάλη φωτιά όπου όλοι θα χορεύουν γύρω της.  Κάποιες φορές υπάρχουν απλές φωτιές που ονοµάζονται «φάνι», και οι άνθρωποι τραγουδούν σατυρικά τραγούδια και χορεύουν παραδοσιακούς χορούς.

Καρναβάλι σημαίνει χορός, ποτό, μασκάρεμα, σάτιρα, γλέντι και ξεφάντωμα.  Όπου κι αν βρίσκεται κανείς στην Ελλάδα αυτή την εποχή το συναντά.  Παρά το υπερθέαμα που προσφέρει, η τήρηση των εθίμων της κάθε περιοχής είναι εκείνη που το καθιστά περισσότερο ενδιαφέρον, με την εμφάνιση λαογραφικών στοιχείων να είναι πρόδηλη σε κάθε γωνιά της χώρας.  Οι μεγαλύτερες εστίες του συναντούνται στη Πάτρα με το φημισμένο Πατρινό καρναβάλι, στη Ξάνθη με το Ξανθιώτικο καρναβάλι που αποτελεί πόλο έλξης ως το μεγαλύτερο καρναβάλι το Βαλκανίων, στη Πλάκα των Αθηνών και στη Θήβα με τον ξακουστό «βλάχικο» γάμο της, έθιμο που τελείται ακόμα και σήμερα.

blaxikos gamos 1Βλάχικος γάμος της Θήβας

Πιο συγκεκριμένα, στον Βλάχικο γάμο, η πρόταση γινόταν προς την οικογένεια της κοπέλας και η οικονομική κατάσταση μαζί με την καταγωγή της αποτελούσαν προϋποθέσεις για την πορεία του προξενιού.  Ο αρραβώνας, αποτελούσε ουσιαστικά την ανταλλαγή δώρων, με τους συγγενείς της μελλόνυμφης να προσφέρουν ούζο και τους γονείς του γαμπρού να προσφέρουν ένα λευκό μαντήλι γεμάτο με σταφίδες, λουκούμια και ένα κέρμα.  Η προετοιμασία του γάμου ξεκινούσε ένα μήνα πριν, με μάζεμα ξύλων από το δάσος, τα λεγόμενα «κάγκανα» και την προετοιμασία για προζύμι και το ζύμωμα ψωμιού.  Την Κυριακή, ημέρα του γάμου, στο πατρικό της νύφης παρουσιάζεται η προίκα της, που αργότερα τακτοποιούνταν για να παραληφθεί από τους συμπεθέρους μαζί με την νύφη.  Η νύφη ετοιμαζόταν με τη βοήθεια των φίλων της ενώ ο αδερφός της, τής φορούσε τις γόβες και το πρόσωπό της καλύπτονταν από ένα μαντήλι και δεχόταν επισκέψεις που τις εύχονταν και την κέρναγαν χρήματα.  Στο σπίτι του γαμπρού, το πρωί της ίδιας μέρας μαζεύονταν 3 γυναίκες για τον στολισμό 3 κουλούρων. Ακολουθούσε το ξύρισμα του γαμπρού, με τους συγγενείς να τον κερνάνε χρήματα και να του δίνουν ευχές.   Έπειτα, ο γαμπρός έφιππος, με συγγενείς και φίλους, ξεκινούσε την γαμήλια πομπή από το σπίτι του με προορισμό το σπίτι της μελλοντικής του γυναίκας. Η άφιξη τους στο σπίτι της νύφης γνωστοποιούνταν με το ρίξιμο τριών πυροβολισμών.  Για την παράδοση της νύφης, έπρεπε είτε να προσφέρουν χρήματα, είτε να πιουν μια και έξω το ποτό που τους προσέφεραν. Η νύφη μεταφερόταν τελικά προς την εκκλησία, συνεχίζοντας την γαμήλια πομπή έφιππη.

vlaxikosgamos11_greekaffair.gr (1)Ο Βλάχικος Γάμος σήμερα αποκτά σατυρικό χαρακτήρα.

Στις µέρες µας, δύο άντρες υποκρίνονται το ευτυχές ζευγάρι.  Η διαδικασία του γάµου ξεκινάει µε το ζευγάρι, συνοδευόµενο από «συγγενείς», να πηγαίνει στην κεντρική πλατεία της πόλης.  Όλοι οι άνθρωποι συµµετέχουν και ντύνονται µε παραδοσιακές στολές.  Μετά την άφιξη του ζευγαριού, συνοδευόµενο από παραδοσιακή µουσική που παίζεται από παραδοσιακά όργανα, η τελετή του γάµου γίνεται µε έναν «ιερέα» και έναν «κουµπάρο». Η γιορτή συνεχίζεται µε ζωντανή παραδοσιακή µουσική, τραγούδι, τοπικά εδέσµατα και κρασί.

Στο ίδιο πλαίσιο, στα ξακουστά Καλύβια Τρικάλων τελείται αναβίωση του «Καραγκούνικου» γάμου.

Εδώ, ο γάμος ορίζονταν από το αρραβωνιασμένο ζευγάρι και τους γονείς τους μία εβδομάδα πριν, ώστε να ξεκινήσουν και οι προετοιμασίες του.  Η πρώτη πράξη ήταν να ειδοποιήσουν τους κουμπάρους που θα είχε το ζευγάρι, τους νονούς τους, ως τιμώμενα πρόσωπα, καθώς και τους βλάμηδες, κάτι σαν παρακούμπαροι και κοντινά άτομα προς το ζευγάρι.  Την ίδια στιγμή, κανονίζονταν τα όργανα και ορίζονταν οι μάγειρες του γάμου.

Πρώτο μέλημα της νύφης ήταν να ετοιμάσει τα προικιά της ώστε να είναι έτοιμα για την αναχώρηση της.  Επίσης οι γονείς και των δύο παιδιών ετοίμαζαν τα σπίτια τους που θα δέχονταν την χαρά, καθαρίζοντας και ασβεστώνοντάς τα.  Η πρόσκληση των λοιπών συγγενών και χωριανών ακολουθούσε.  Αυτό γινόταν από τους βλάμηδες, οι οποίοι την Τρίτη πριν το γάμο φορούσαν τα καλά τους, έπαιρναν μαζί τους στολισμένη σβάνα ή και μια γκλίτσα και από πόρτα σε πόρτα πήγαιναν σε κάθε συγχωριανό και τον προσκαλούσαν.  Το Σάββατο πρίν το γάμο ξεκινούσε γλέντι στα σπίτια των μελλόνυμφων με τραγούδια και χορούς από τα συμπεθέρια και τους συγγενείς.  Στο τέλος στους χορούς συμμετείχαν και οι καλεσμένοι τους.  Υπήρχε το συνήθειο πριν τα μεσάνυχτα να μην δοκιμαστούν τα φαγητά.  Την ίδια μέρα από το πρωί σφάζονταν αρνιά και ετοιμάζονταν για το βράδυ με πλιγούρι. Το φαγητό πρώτος δοκίμαζε ο νονός του γαμπρού, ο οποίος έδινε φιλοδώρημα στον μάγειρα καθώς και το έναυσμα να τραπεζωθούν οι υπόλοιποι καλεσμένοι.

gampros me foustanelaΌσον αφορά τις φορεσιές των μελλόνυμφων, ο γαμπρός παλαιότερα φορούσε φουστανέλα και τσαρούχια.  Η νύφη είχε πιο περίπλοκη ενδυμασία και χρειάζονταν την βοήθεια ειδικευμένων γυναικών.

Η προίκα της νύφης μεταφέρονταν στο νέο της σπίτι με ένα νεό κάρο και δύο άλογα στολισμένα με μαντήλια και κουδουνάκια. Οι φίλες της αρνιόνταν να δώσουν τα προικιά της, εάν πρώτα δεν τους δίνονταν καλό φιλοδώρημα από τους βλάμηδες.  Μετά την τέλεση του γάμου την Κυριακή, το γλέντι συνεχίζονταν στο σπίτι του ζευγαριού.

karnabalipatra_greekaffair.grΈνα απο τα πρωτότυπα και σατυρικά άρματα στο καρναβάλι της Πάτρας.

Το καρναβάλι της Πάτρας είναι η συνάντηση µεταξύ ενός µύθου µε την πραγµατικότητα, φαντασία και δηµιουργικότητα µέσα στους αιώνες.  Είναι από τα πιο σπουδαία γεγονότα, όχι µόνο για την πόλη, αλλά και για ολόκληρη την χώρα.  Η περίοδος της αποκριάς στην Πάτρα, ανεξάρτητα από την ηµεροµηνία έναρξης του Τριωδίου, ξεκινά την επόµενη µέρα από την γιορτή του Αγ. Αντωνίου, στις 18 Ιανουαρίου.  Το Κυνήγι του Θησαυρού, από το 1966 που πρωτοπαρουσιάστηκε µέχρι και σήµερα, ξεδιπλώνει το ταλέντο χιλιάδων νέων ανθρώπων, που συµµετέχουν µε τις οµάδες τους κάθε χρόνο σε αυτό.  Αποτελείται απο µια σειρά ερωτήσεων, γρίφων και δραστηριοτήτων, που καταλήγει να είναι µια σπαζοκεφαλιά για τους «διαγωνιζόµενους».  Τα µέλη των οµάδων παίρνουν µέρος στην παντοµίµα, µεικτό θέαµα, θέατρο, χορό, δηµιουργίες και κουίζ.  Η φαντασία, το ταλέντο, η πολυπλοκότητα, το γέλιο, η ποικιλία και η ζωντάνια ενώνονται για να προσθέσουν κάτι ιδιαίτερο στο καρναβάλι της Πάτρας κάθε χρόνο.

karnabalimikrwnpatra_greekaffair.grΤο καρναβάλι των μικρών στη Πάτρα.

Και ύστερα, έρχεται η Μεγάλη Παρέλαση.  Αυτή είναι η µεγαλύτερη στιγµή του καρναβαλιού των Πατρών.  Όλη η πόλη, αλλά και περισσότεροι από 300.000 επισκέπτες, κινούνται στους ρυθµούς που οι συµµετέχοντες (περισσότεροι από 30.000) επιβάλλουν και τα άρµατα µαζί οδηγούν, μαζί με τον Βασιλιά Καρνάβαλο.  Μετά το πέρας της µεγάλης παρέλασης, ο Βασιλιάς Καρνάβαλος θα παραδοθεί στην πυρά και ο ουρανός της Πάτρας θα γεµίσει φως και χρώµα.  Ωστόσο, ο χορός δεν θα σταµατήσει εκεί, καθώς οι χιλιάδες συµµετέχοντες θα συνεχίσουν να ζουν σε ξέφρενους ρυθµούς µέχρι το πρωί.  Βοηθοί του καρναβαλιού των Πατρών είναι οµάδες, σύλλογοι και χορηγοί.  Η επιτροπή Καρναβαλιού, ο όµιλος των ανθρώπων που µοιράζουν σοκολάτες, το πλήρωµα των κυνηγών του θησαυρού και πολλοί άλλοι µε γνήσιο πνεύµα καρναβαλιού, παίζουν θεατρικές τους παραστάσεις, θέατρο δρόµου και κουίζ.

kapsimokarnabalou_greekaffair.gr Το κάψιμο του Βασιλιά Καρνάβαλου στο Πατρινό καρναβάλι.
 

 

Συντάκτρια: Μαρία Παραρά

 

greekaffair.gr
http://bit.ly/1V04IMO