Αποκλειστική Συνέντευξη: Νίκη Π. Σταύρου, Διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη

niki-stavrou-diefthintria-ekdoseis-kazantzaki

Ν.Καζαντζάκης: «Τούτη είναι η εποχή μας, καλή ή κακή, ωραία ή άσκημη, πλούσια ή φτωχή, δεν τη διαλέξαμε. Τούτη είναι η εποχή μας, ο αγέρας που αναπνέουμε, η λάσπη που μας δόθηκε, το ψωμί, η φωτιά, το πνεύμα!

Τι ήταν αυτό που σας έκανε να πάρετε την απόφαση να ασχοληθείτε επαγγελματικά με τις Εκδόσεις Καζαντζάκη;

Ας πω ότι απλά γεννήθηκα. Οι γονείς μου και η Ελένη Καζαντζάκη, η αγαπημένη σύζυγος του Νίκου Καζαντζάκη και σύντροφος της ζωής του, διένυαν ήδη μια πολυετή φιλία, όταν η μητέρα μου έμαθε ότι ήταν έγκυος στα 42 της χρόνια. Είχε χάσει πλέον κάθε ελπίδα για παιδί και βρισκόταν στην αρχή των διαδικασιών με τον πατέρα μου για υιοθεσία, οπότε καταλαβαίνετε πως η εγκυμοσύνη αυτή ήταν μια μεγάλη έκπληξη. Ταυτόχρονα, όμως, ήταν σε απόγνωση, αφού είχε μακρύ ιστορικό αποβολών. Όταν εξομολογήθηκε στην Ελένη το φόβο της πως θα έχανε και αυτό το παιδί, εκείνη της είπε να πάρει αμέσως το αεροπλάνο και να έρθει στη Γενεύη, στο διαμέρισμά της, όπου θα τη φρόντιζε νυχθημερόν, σα φίλη και νοσοκόμα, ώστε «αυτό το παιδί να ζήσει». Με τη φροντίδα και αγάπη της Ελένης, όλα πήγαν καλά. Έτσι, το πρώτο σπίτι που γνώρισα ήταν το σπίτι της Ελένης Καζαντζάκη, η οποία και λίγους μήνες μετά με βάφτισε δίνοντάς μου το όνομα «Νίκη». Τα πρώτα μου βιώματα, λοιπόν, ήταν σε αυτό το περιβάλλον, το οποίο ήταν γεμάτο από τον Νίκο Καζαντζάκη. Τα βιβλία του ήταν ακόμη στη βιβλιοθήκη της Ελένης, οι καρέκλες που καθόταν, τα χειρόγραφά του, τα ρούχα του, τα ποτήρια που έπινε νερό. Και όταν πια έφτασα στην «ώριμη» ηλικία των τεσσάρων χρονών, η Ελένη άρχισε να μου διαβάζει ένα ένα τα βιβλία του, με πρώτο το παιδικό του «Στα Παλάτια της Κνωσσού». Μετά συνέχισε με όλα τα υπόλοιπα, σταματώντας κάθε τόσο να μου εξηγήσει, να με ρωτήσει αν κατάλαβα και τι είχα καταλάβει. Μου διάβασε την Οδύσεια στα 13 μου χρόνια και μετά πιάσαμε τον Δάντη και τα Θέατρα. Θυμάμαι στο σπίτι μου στη Λευκωσία ότι έπρεπε να περπατώ με προσοχή, γιατί στο πάτωμα, πριν κάθε καινούρια έκδοση, υπήρχαν απλωμένα τα φιλμ των βιβλίων που πήγαιναν τότε στο τυπογραφείο «Ζαβαλής» στη Λευκωσία. Ό,τι κάναμε ως οικογένεια ήταν συνδεδεμένο με το έργο του Καζαντζάκη: οι γιορτές μας, οι επισκέψεις στο σπίτι μας, τα ταξίδια μας. Αυτή τη στιγμή, που έχω την τιμή να είμαι εκδότρια του έργου του μεγάλου συγγραφέα του ελληνισμού, νιώθω, ταυτόχρονα μια βαριά ευθύνη αλλά και μια γλυκιά οικειότητα από αυτό που πάντα ήξερα πως θα έκανα στη ζωή μου.

Ο Ν.Κ. στο σπίτι του -το Κουκούλι- στην Antibes τον Αύγουστο
Ο Ν.Κ. στο σπίτι του -το Κουκούλι- στην Antibes τον Αύγουστο

Θυμάστε το πρώτο βιβλίο που εκδώσατε όταν αναλάβατε τις Εκδόσεις Καζαντζάκη;

Ανέλαβα τις Εκδόσεις Καζαντζάκη τον Απρίλιο του 2011, κάπως ξαφνικά, μετά από ένα μοιραίο εγκεφαλικό που υπέστη ο πατέρας μου, ο οποίος μέχρι και την τελευταία του μέρα δούλευε πάνω στο εισαγωγικό του σημείωμα για την επόμενη έκδοση των Εκδόσεων Καζαντζάκη. Άφησε το χειρόγραφό του πάνω στο τραπέζι της κουζίνας του στη Λευκωσία, περπάτησε μέχρι το κρεβάτι του και δεν ξανασηκώθηκε ποτέ πια μόνος του από εκεί. Κανείς μας στις Εκδόσεις Καζαντζάκη δεν περιμέναμε αυτός ο τόσο δυνατός άνθρωπος με το σπινθηροβόλο βλέμμα να φύγει τόσο γρήγορα. Την επόμενη κιόλας μέρα ανέλαβα τις Εκδόσεις Καζαντζάκη, ενώ μέχρι τότε ασχολούμουν με το κομμάτι των ξένων δικαιωμάτων, δηλ. με τους εκδότες του μεταφρασμένου έργου του Καζαντζάκη παγκοσμίως. Το πρώτο βιβλίο που εξεδόθη από εμένα ως διευθύντρια των Εκδόσεων προετοιμαζόταν πολύ καιρό από τη φιλολογική ομάδα των Εκδόσεων υπό την επίβλεψη του πατέρα μου, περίπου 8 χρόνια, και είχε τίτλο «Λήμματα στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικόν Ελευθερουδάκη». Πρόκειται για την καταγραφή, με εκτενή έρευνα σε βιβλίο του συνόλου των λημμάτων που ο Νίκος Καζαντζάκης συνέταξε για το «Εγκυκλοπαιδικό Λεξικόν Ελευθερουδάκη», μέσα από το οποίο αναδεικνύεται μια από τις λιγότερο γνωστές πτυχές τού πνευματικού έργου του. Το βιβλίο φέρει, μάλιστα, το χαρακτηριστικό πράσινο σκληρό εξώφυλλο με τη χρυσή ελιά του γνωστού λεξικού που άφησε ιστορία ως το ένα από τα σπουδαιότερα εγκυκλοπαιδικά λεξικά του 20ου αιώνα στην Ελλάδα, μετά την ευγενή παραχώρηση της οικογένειας Ελευθερουδάκη. Το δεύτερο βιβλίο ήταν η Οδύσεια του Νίκου Καζαντζάκη σε μικρό μέγεθος και το τρίτο ο Πρωτομάστορας.

Η πρώτη εκδοτική επιτυχία σας ποια ήταν από τότε που αναλάβατε τον εκδοτικό οίκο;

Αυτό που εγώ θεωρώ ως πρώτη εκδοτική επιτυχία των ανανεωμένων Εκδόσεων Καζαντζάκη, και για την οποία προσωπικά είμαι περήφανη, είναι το Ξημερώνει, ένα ανέκδοτο ερωτικό δράμα που ο νεαρός Νίκος Καζαντζάκης έγραψε το καλοκαίρι του 1906 και το οποίο υπέβαλε το 1907 στον Παντελίδειο Δραματικό Αγώνα του Εθνικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η επιμέλεια είναι του Δρα Νίκου Μαθιουδάκη, γλωσσολόγου και επιστημονικού συμβούλου των Εκδόσεων Καζαντζάκη, ενός εξαιρετικού συνεργάτη, βαθύ γνώστη του έργου και του γλωσσικού ιδιώματος του Νίκου Καζαντζάκη και Προέδρου του ελληνικού τμήματος της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων του Νίκου Καζαντζάκη. Σε αυτό το βιβλίο υπάρχει κάτι μοναδικό: και τα δύο χειρόγραφα του θεατρικού έργου του Νίκου Καζαντζάκη σε υψηλή ανάλυση, καθώς και το κείμενο Παντελίδειος Ποιητικός Αγων – Έκθεσις της κρίσεως, η οποία αναγνώσθηκε από τον εισηγητή Σπυρ. Π. Λάμπρου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών στις 6 Μαΐου 1907. Με αυτά τα κείμενα, ο σύγχρονος αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να προσεγγίσει το έργο συγκριτικά, να διαβάσει ο ίδιος πως το αντιμετώπισε η επιτροπή κρίσης αλλά και να δει και να «νιώσει» τη γραφή και γραφίδα του ίδιου του Νίκου Καζαντζάκη. Η ενσωμάτωση των δύο αυτών χειρογράφων έγινε με την ευγενική παραχώρηση του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη και της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, όπου φυλάσσονται σήμερα, κάτι που μας τιμά ιδιαίτερα, καθώς η συνεργασία των Εκδόσεων Καζαντζάκη με τα συγκεκριμένα ιδρύματα εγκαινιάζει μια νέα εποχή αναγέννησης στην εκδοτική μας παραγωγή. Συνεχίζουμε με τη νέα χαρτόδετη σειρά μας των απάντων της λογοτεχνικής παραγωγής του Νίκου Καζαντζάκη στο μονοτονικό, τα οποία εκδίδονται και σε ψηφιακή μορφή, πάλι σε επιμέλεια του Δρα Νίκου Μαθιουδάκη.

Ποια είναι η πολιτική των εκδόσεών σας; Μόνη σας επιλέγετε ποιον συγγραφέα θα εκδώσετε και πόσα χρόνια ίδρυσης μετράνε οι Εκδόσεις Καζαντζάκη;

Ο εκδοτικός μας οίκος, ο οποίος φέρει επίσημη επωνυμία Εκδόσεις Καζαντζάκη [Νίκη Σταύρου], με έδρα την Αθήνα, είναι ο εκδοτικός οίκος που εκδίδει και διακινεί τα έργα του Νίκου Καζαντζάκη και της συζύγου του Ελένης στην Ελλάδα και από το Φθινόπωρο του 2011 σε όλο τον κόσμο. Λειτουργούμε με αυτή την επωνυμία από το 2014, ενώ προηγουμένως, από το 1994, έφεραν την ονομασία Εκδόσεις Καζαντζάκη [Πάτροκλος Σταύρου]. Πρωτύτερα, ο πρώτος εκδοτικός οίκος που ίδρυσε η ίδια η Ελένη Καζαντζάκη, έφεραν την επωνυμία Εκδόσεις Ελένης Ν. Καζαντζάκη, και οι οποίες, αρχίζοντας με τα γνωστότερα βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη εξελίχθηκαν στο να εκδίδουμε σήμερα τα άπαντα της εργογραφίας του Νίκου Καζαντζάκη (υπολείπονται 3 θεατρικά τα οποία έχουν και αυτά δρομολογηθεί προς έκδοση πολύ σύντομα). Το όνειρο της Ελένης Ν. Καζαντζάκη ήταν ένας εκδοτικός οίκος ο οποίος θα εξέδιδε αποκλειστικά τα έργα του συζύγου της, αλλά εξίσου σημαντικό, όλα τα έργα του Νίκου Καζαντζάκη (με το σκεπτικό ότι ένας οποιοσδήποτε εκδοτικός οίκος που εκδίδει και διακινεί τα έργα και άλλων διαφόρων συγγραφέων, με πρωταρχικό γνώμονα το οικονομικό κέρδος, αναγκαστικά επιλέγει τα έργα αυτά και πολύ συχνά τα λιγότερο δημοφιλή δεν επιλέγονται καν προς έκδοση, παρά μόνο σε ειδικές εορταστικές συγκυρίες). Τα φιλόδοξα σχέδια της Ελένης Ν. Καζαντζάκη και του Πατρόκλου Σταύρου ενσαρκώθηκαν σε ένα εκδοτικό οίκο ο οποίος θα αποτελούσε σπάνιο φαινόμενο στην ελληνική εκδοτική σκηνή αλλά και παγκοσμίως. Στον πρότυπο, λοιπόν, εκδοτικό οίκο που ίδρυσε η Ελένη Ν. Καζαντζάκη και ο Πάτροκλος Σταύρου, επειδή ο πρωταρχικός σκοπός δεν είναι το κέρδος αλλά η προαγωγή του έργου του Νίκου Καζαντζάκη, εκδίδονται όλα τα έργα, δημοφιλή και μη. Ίσως ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι οι εκδόσεις μας πληρούν τις προδιαγραφές που ο ίδιος ο συγγραφέας είχε για τα έργα του και του οποίου οι εντολές και ευχές μεταφέρθηκαν αυτούσιες δια μέσου της συζύγου του Ελένης στον Πάτροκλο Σταύρου, τον πατέρα μου, τον επιλεγμένο εντολοδόχο της Ελένης Ν. Καζαντζάκη και έπειτα, σε εμένα, που πέρασα όλη μου τη ζωή σε αυτόν τον εκδοτικό οίκο.

Καζαντζάκης Νίκος -Ελένη
Καζαντζάκης Νίκος -Ελένη

Ποια είναι τα σημαντικότερα έργα του Ν. Καζαντζάκη,  που έχει να παρουσιάσει ο εκδοτικός σας οίκος στο κοινό;

Ας αρχίσω λέγοντας ότι αυτή τη στιγμή εκδίδουμε και διακινούμε 46 τίτλους του συγγραφέα. Μπορείτε να τους δείτε όλους εδώ: http://www.kazantzakispublications.org/gr/publications.php Για μένα όλοι οι τίτλοι του Νίκου Καζαντζάκη είναι σημαντικοί, ακόμη και τα νεανικά του μυθιστορήματα, στα οποία διαφαίνεται το ταλέντο και οι συγγραφικός οίστρος, αλλά δεν έχει διαμορφωθεί και ωριμάσει ακόμη η μοναδική γραφίδα του μεγάλου μας συγγραφέα. Για παράδειγμα, η Αναφορά στον Γκρέκο έχει σημαντική απόκλιση από το Ξημερώνει ή τις Σπασμένες Ψυχές, τα δύο νεανικά του μυθιστορήματα ή την ερωτική του νουβέλα Όφις και Κρίνο. Ο Νίκος Καζαντζάκης πέρασε πολλές φάσεις στη συγγραφική ζωή του, επειδή διένυσε μεγάλη φιλοσοφική πορεία στη ζωή του. Πάντα ανήσυχος, πάντα όρθιος και δραστήριος, έψαχνε, έπαιρνε ένα δρόμο για να τον αφήσει λίγο μετά πίσω και να πάρει έναν άλλο. Η φιλοσοφία του ήταν πάντα αληθινή και πάντα βγαλμένη μέσα από την ψυχή του, με την βαθειά έννοια της λέξης «Αλήθεια», μη δογματική, μη περιορισμένη από ιδεολογίες και κοινωνικά «χαλινάρια». Αυτό έκανε την αναζήτησή του απόλυτα αληθινή και κατέληξε στην αναφορά του στον «παππού» του τον Ελ Γκρέκο, στο κύκνειο άσμα του, την ομότιτλη μυθιστορηματική αυτοβιογραφία του Αναφορά στον Γκρέκο. Αν ρωτούσατε τον ίδιο τον Νίκο Καζαντζάκη ποιο θεωρεί το σημαντικότερο βιβλίο του, θα σας απαντούσε την Ασκητική, αλλά ιδιαίτερα την Οδύσειά του, καθώς τη θεωρούσε το μέγα έργο του (το magnus opus του) και κάποτε, μάλιστα, έγραψε πως αν καούν όλα του τα βιβλία και μείνει μόνο η Οδύσεια, τότε θα έχει διασωθεί το έργο του. «Είναι το βιβλίο που θα κρατώ μαζί μου στον τάφο — όπως οι αρχαίοι Αιγύπτιοι κρατούσαν ένα ξύλινο μικρό καΐκι, για να περάσουν τον Άδη» είχε γράψει.

Ποια είναι η σχέση του εκδοτικού σας οίκου με την ομογένεια και τι έχετε κάνει για να έρθετε πιο κοντά;

Αυτό που θα θέλαμε εμείς στις Εκδόσεις Καζαντζάκη είναι οι Έλληνες της ομογένειας να έχουν πρόσβαση στα βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη στην ελληνική γλώσσα και, ακόμη, να διδάξουν την ελληνική γλώσσα στα παιδιά και τα εγγόνια τους μέσα από το έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Γι’αυτό και κάθε καινούριο βιβλίο που εκδίδεται από τις Εκδόσεις Καζαντζάκη, είναι πλέον και σε έντυπη και σε ψηφιακή μορφή, ανεβαίνει αμέσως στο e-shop μας και ακολούθως αποστέλλεται ενημερωτικό δελτίο τύπου σε οργανισμούς και μέσα ενημέρωσης της ελληνικής διασποράς παγκοσμίως. Επίσης, διοργανώνουμε και συνδιοργανώνουμε εκδηλώσεις, μεταξύ άλλων, το Διεθνές Συμπόσιο με τίτλο: «Νίκος Καζαντζάκης (1883-1957): Το φωτεινό μεσοδιάστημα», που έγινε στις 18 Φεβρουαρίου  2013, στο Hellenic Centre του Λονδίνου,  το οποίο τελούσε υπό την αιγίδα του Υπουργείου Εξωτερικών και του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού. Και εδώ οφείλω να αναφέρω τη στενή μας συνεργασία με τη Διεθνή Εταιρεία Φίλων του Νίκου Καζαντζάκη. Οι πολιτιστικές γέφυρες που έχουν κτιστεί με τα λόγια του Νίκου Καζαντζάκη τα τελευταία χρόνια είναι θαυμαστές και τις πιο πολλές από αυτές τις έχει χτίσει ο Πρόεδρος της Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη και Πρεσβευτής Ελληνισμού, κ. Γιώργος Στασινάκης, ο οποίος μεταλαμπαδεύει παντού στον κόσμο, ακόμη και σε χώρες εμπόλεμες ή σε κρίση, ακούραστα και με Καζαντζακικό, θα έλεγα, ηρωισμό, τον οικουμενικό λόγο του Καζαντζάκη.

Τι γεύση σάς αφήνει αυτή η εποχή;

Έντονης ανησυχίας κυρίως για την ανθρωπιστική κρίση που επικρατεί. Οι εικόνες που μεταδίδονται καθημερινά από τα ΜΜΕ με θλίβουν βαθιά. Πάντα αναρωτιέμαι τι θα έλεγε και τι θα έγραφε ο Καζαντζάκης αν ζούσε σήμερα. Επίσης, δυστυχώς, ως επιχείρηση σε μια χώρα σε βαθιά οικονομική κρίση, τα πράγματα είναι εξαιρετικά δύσκολα. Όμως η έκδοση των βιβλίων του Νίκου Καζαντζάκη είναι βαρύ φορτίο και έχουμε υποχρέωση να επιβιώσουμε. Άλλωστε, είναι ακριβώς αυτές τις μέρες που ο κόσμος χρειάζεται τον εμψυχωτικό λόγο του ακόμη περισσότερο, άρα, ως εκδοτικός οίκος, οφείλουμε να έχουμε μια αδιάλειπτη και σταθερή ροή των τίτλων του Νίκου Καζαντζάκη ώστε να μη λείπει ποτέ το βιβλίο του από το αναγνωστικό κοινό. Και κάθε φορά που αποκαρδιωνόμαστε, μας έρχονται στο μυαλό τα εμψυχωτικά λόγια του Καζαντζάκη: «Υπάρχει στον κόσμο τούτον ένας μυστικός νόμος σκληρός κι απαραβίαστος –αν δεν υπήρχε, ο κόσμος θά ’ταν από χιλιάδες χρόνια χαμένος: το κακό πάντα στην αρχή θριαμβεύει και πάντα στο τέλος νικάται. Αυτό ’ναι το μυστικό της Ελλάδας· σαν το παραμυθένιο πουλί καίγεται, γίνεται στάχτη, κι από τη στάχτη ξεπετιέται ανανεωμένη.»

 Υπάρχουν πράγματα που σας θλίβουν σήμερα, κυρία Σταύρου;

Πάντα, η κάθε εποχή, έχει τα προβλήματά της αλλά και τα καλά της. Όπως λέει ο Καζαντζάκης: «Τούτη είναι η εποχή μας, καλή ή κακή, ωραία ή άσκημη, πλούσια ή φτωχή, δεν τη διαλέξαμε. Τούτη είναι η εποχή μας, ο αγέρας που αναπνέμε, η λάσπη που μας δόθηκε, το ψωμί, η φωτιά, το πνέμα! […] Πολεμικός μας έλαχε ο κλήρος, ας ζώσουμε σφιχτά τη μέση μας, ας αρματώσουμε το κορμί, την καρδιά και το μυαλό μας! Ας πιάσουμε τη θέση μας στη μάχη!». Σε προσωπικό επίπεδο, όμως, με θλίβουν αρκετά πράγματα. Η έλλειψη καλοσύνης στο συνάνθρωπο, η φρικτή και πολλές φορές ατιμώρητη συμπεριφορά διαφόρων «ανθρώπων» στα ζώα. Αυτό που θα ήθελα να αλλάξω αν μπορώ και όσο μπορώ με την εργασία μου και το επάγγελμά μου, είναι να φέρω το βιβλίο του Καζαντζάκη σε όσα περισσότερα ελληνικά σπίτια μπορώ. Γιατί κάτι άλλο που με θλίβει είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν διαβάζουν. Είτε επειδή δεν έχουν μάθει να διαβάζουν, είτε επειδή δεν διαθέτουν χρήματα να αγοράσουν ένα βιβλίο. Το δεύτερο, προσπαθήσαμε να το θεραπεύσουμε με την κίνηση της διάθεσης των βιβλίων του Καζαντζάκη ως ένθετο με την εφημερίδα ΕΘΝΟΣ, η οποία είχε τεράστια απήχηση και επιτυχία. Περισσότερα από τρία εκατομμύρια βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη έχουν μπει σε σπίτια όλης της ελληνικής επικράτειας, σε καλαίσθητες σκληρόδετες εκδόσεις, με ενημερωτικές εισαγωγές και σχολιασμό. Όσο για το πρώτο, δηλαδή, γι’αυτούς που δεν επιλέγουν να ανοίξουν ένα βιβλίο γιατί δεν θεωρούν ότι μπορεί να τους προσφέρει κάτι, μακάρι να ήξεραν πόση δύναμη, πόση δημιουργικότητα, πόση έμπνευση θα έπαιρναν από το διάβασμα. Θυμάμαι αμυδρά τη νονά μου να αλληλογραφεί με ένα Χιλιανό πολιτικό κρατούμενο, τον οποίο κράτησαν κυριολεκτικά στη ζωή λίγες σελίδες από ένα έργο του Καζαντζάκη, τις οποίες έκρυβε στο κελί του. Και τον Κινέζο μεταφραστή του Καζαντζάκη ο οποίος περιέσωσε με κίνδυνο της ζωής του τον Ζορμπά από μια στοίβα βιβλίων, λίγο πριν της βάλουν φωτιά και που το μετέφραζε λίγο-λίγο κάθε βράδυ στην κουκέτα του. Πρέπει να θυμόμαστε πάντα ότι το πρώτο που κάνει κάθε απολυταρχικό καθεστώς στην ιστορία του κόσμου, είναι να κάψει και να λογοκρίνει τα «επικίνδυνα» βιβλία και να «εξαφανίσει» τους συγγραφείς τους. Εμείς έχουμε την ελευθερία και το προνόμιο να μπορούμε να τα διαβάσουμε και να γευτούμε τη δύναμη του λόγου τους. Μακάρι να το κάναμε πιο συχνά κι εμείς και τα παιδιά μας και κάθε φορά που ανοίγουμε ένα βιβλίο του Καζαντζάκη, ας θυμόμαστε ότι κάποτε, μόνο μερικά χρόνια πριν, αυτό ήταν παράνομο.

Ποια είναι η γνώμη σας για το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου; Πιστεύετε ότι έχει κατορθώσει να δημιουργήσει μια στρατηγική για το βιβλίο στη χώρα μας;

Πιστεύω πως το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου ήταν ένας σημαντικός φορέας στο χώρο του βιβλίου. Εκτός από την εξαιρετική και ολοκληρωμένη βάση δεδομένων του με εργοβιογραφικά στοιχεία και ενδεικτικές βιβλιογραφικές αναφορές για κάθε Έλληνα συγγραφέα, διοργάνωνε πολλές εκδηλώσεις για την προαγωγή της ελληνικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, και διεξήγαγε ιδιαίτερα αξιόλογες έρευνες αναγνωστικής συμπεριφοράς του ελληνικού κοινού με σημαντικά αποτελέσματα. Τα βιβλία των Εκδόσεων Καζαντζάκη ταξιδέψανε αρκετές φορές υπό την σκέπη του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου σε μεγάλες εκθέσεις βιβλίου στο εξωτερικό, με πραγματικά εντυπωσιακή διοργάνωση και άρτια διαμορφωμένα περίπτερα. Σε αυτή τη δύσκολα οικονομική περίοδο, ο πολιτισμός, οι τέχνες και ο χώρος του βιβλίου πρέπει να προστατεύεται και να ενισχύεται με όλες τις δυνάμεις της πολιτείας, και όχι το αντίθετο.

stayroy- tsikordanos

Σκέφτεστε μήπως οι νέοι κατορθώσουν με τον δικό τους τρόπο αυτά που εμείς δεν μπορέσαμε να πετύχουμε;

Ελπίζουμε, ειλικρινά. Με ορισμένες προϋποθέσεις, όμως. Αν μαθαίνουν σωστά Ιστορία και τα λάθη των προηγούμενων γενεών ώστε να μην τα επαναλάβουν. Και αν διαβάζουν ευρέως και πολύ και βάζουν αυτά που μαθαίνουν στην πράξη. Μα καλύτερα ας συνεχίσω την απάντηση αυτή με τα λόγια του ίδιου του Νίκου Καζαντζάκη, από την Αναφορά στον Γκρέκο: «…χρέος έχουμε, πέρα από τις ατομικές έγνοιες, πέρα από τις βολικές μας συνήθειες, πιο πάνω από τον εαυτό μας, να θέσουμε ένα σκοπό, κι αυτόν, μέρα και νύχτα, αψηφώντας τα γέλια, την πείνα ή το θάνατο, να μοχτούμε να τον φτάσουμε. Όχι να τον φτάσουμε· μια περήφανη ψυχή, ευτύς ως φτάσει στο σκοπό της, τον μετατοπίζει ακόμα πιο πέρα· όχι να τον φτάσουμε, παρά να μη σταματήσουμε ποτέ στον ανήφορο. Έτσι μονάχα αποχτάει η ζωή ευγένεια κι ενότητα. […] Ένας δρόμος, ένας μονάχα, οδηγάει στο Θεό, ο ανήφορος. Ποτέ ο κατήφορος, ποτέ ο δρόμος ο στρωτός· ο ανήφορος μονάχα. Πολλές φορές δίστασα, δεν μπόρεσα καθαρά να ξεχωρίσω τι περιεχόμενο έχει η πολυμεταχειρισμένη, η πολυμολεμένη από τους ανθρώπους λέξη Θεός· ποτέ δε δίστασα για το δρόμο που οδηγάει ως το Θεό — θέλω να πω, ως την ανώτατη κορυφή της λαχτάρας του ανθρώπου. Κι ακόμα ετούτο: […] Η λαχτάρα του σκουληκιού να γίνει πεταλούδα στάθηκε για μένα πάντα το πιο νόμιμο χρέος του σκουληκιού και του ανθρώπου. Να σε κάμει ο Θεός σκουλήκι, κι εσύ με τον αγώνα σου να γίνεις πεταλούδα.»

Ποια είναι τα μηνύματα που περνάει μέσα από τα βιβλία του ο Νίκος Καζαντζάκης;

Ο Καζαντζάκης περνάει τόσα μηνύματα, τόσα μαθήματα, τόση δύναμη και εμψύχωση που δεν χωράνε εύκολα σε μια απάντηση. Αυτό που εγώ αποκομίζω από το έργο του Νίκου Καζαντζάκη είναι η απόλυτη πίστη του στη δύναμη της ψυχής του ανθρώπου, ο οποίος αν επιστρατεύσει όλες του τις δυνάμεις και αφιερωθεί ολοκληρωτικά στον Αγώνα, μπορεί να σώσει, όχι μόνο τον εαυτό του, όχι μόνο τον συνάνθρωπο ή τον γείτονά του, αλλά τον κόσμο, μέχρι και τον ίδιο τον Θεό. Αυτό δεν πρόκειται για αλαζονεία, αλλά για τέτοια βαθειά και ολοκληρωτική πίστη στον Άνθρωπο, που σπάνια βρίσκει κανείς στην παγκόσμια λογοτεχνία. «Τι φοβερό να μην το ξέρουμε· αν το ξέραμε, θα καμαρώναμε την ψυχή του ανθρώπου· γης κι ουρανού, τίποτα δεν υπάρχει τόσο να μοιάζει με το Θεό όσο η ψυχή του ανθρώπου.» γράφει ο Καζαντζάκης στην Αναφορά στον Γκρέκο. Αυτό, βέβαια, μας καθιστά υπευθύνους για τη μοίρα μας και την μοίρα αυτού του κόσμου. Το «Μα εγώ δεν φταίω!» δεν υπάρχει στο λόγο του Καζαντζάκη. «Ν’ αγαπάς την ευθύνη!» γράφει στην Ασκητική. «Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω.» Και στην ομιλία αποδοχής του Βραβείου Ειρήνης το 1956, μίλησε ακριβώς για το μέγεθος αυτής της ευθύνης: «Οι άνθρωποι, όλοι οι άνθρωποι, άσπροι, μαύροι, είναι ένας. Στην άκρα του κόσμου ένας να πεινάει, εμείς φταίμε. Δεν μπορούμε να’μαστε λεύτεροι, αν ένας στην άκρα του κόσμου παραμένει ακόμα σκλάβος.» Φανταστείτε το χαρακτήρα και την ηθική που χτίζει η γραφίδα του Νίκου Καζαντζάκη σε όποιον γαλουχείται με το λόγο του. Βέβαια, αν κάνετε αυτή την ερώτηση σε 100 ανθρώπους, μπορεί και να σας την απαντήσουν διαφορετικά.

Φαντάζομαι θα έχετε γνωρίσει πολλά ιερά τέρατα της λογοτεχνίας διεθνώς. Ποιους ξεχωρίζετε;

Μεγαλώνοντας σε ένα σπίτι του οποίου το κεντρικό πρόσωπο ήταν πάντα η Ελένη Καζαντζάκη, ένα σπίτι πάντα ανοικτό στους φίλους και γνωστούς της, σε θαυμαστές του έργου του Καζαντζάκη και του δικού της (ήταν και εκείνη εξαιρετική συγγραφέας!) μου δόθηκε η ευκαιρία να γνωρίσω, όντως, πολλούς σημαντικούς ανθρώπους της λογοτεχνίας, του θεάτρου και του κινηματογράφου από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Ήταν τόσο πολλοί που θα μπορούσαμε να γεμίσουμε πολλές σελίδες μόνο με ονόματα. Με πολλή αγάπη θυμάμαι και ξεχωρίζω αυτούς που με αγαπούσαν και εμένα, τον Μιχάλη Κακογιάννη, τον Αντώνη Σαμαράκη, τον Φρέντυ Γερμανό, την Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ («σταυραδέρφι» μου αφού τη βάφτισε ο ίδιος ο Νίκος Καζαντζάκης) και από το εξωτερικό, τον Sir Colin Davis (τoν αείμνηστο μαέστρο της Βασιλικής Όπερας του Λονδίνου) και τον Harold Prince (παραγωγό και σκηνοθέτη των Phantom of the Opera, Evita, Fiddler on the Roof, West Side Story). Αυτό που εγώ όμως αποκόμισα περισσότερο από εκείνα τα χρόνια ήταν η αστείρευτη αγάπη των ανθρώπων αυτών για τον Νίκο Καζαντζάκη, δηλαδή για τη δύναμη του λόγου του και όπως αυτή μεταφραζόταν στις ψυχές των ανθρώπων που άγγιζε. Θυμάμαι ακόμη και απλούς αναγνώστες που έρχονταν για λίγο μόνο για να αγγίξουν το χέρι της Ελένης και να της πούνε πως εκείνη η παράγραφος, εκείνη η πρόταση από εκείνο το βιβλίο του άντρα της τους έσωσε τη ζωή. Κάποια φορά, μάλιστα, δεχτήκαμε και μια κοπέλα που ξεκίνησε από την Αμερική με ένα από αυτά τα τεράστια σακίδια στην πλάτη για να έρθει να γνωρίσει για λίγο την Ελένη και να φύγει. Θυμάμαι την Ελένη να τη ρωτάει συνέχεια: «Πως το κουβαλάς αυτό παιδί μου; Δεν πονάει η πλάτη σου;» Η μητέρα μου και η Ελένη επέμειναν να μείνει μαζί μας για δείπνο και κατέληξε να μένει μαζί μας για δύο εβδομάδες. Είχε φέρει μαζί της ένα αντίτυπο μιας μετάφρασης στα αγγλικά του Τελευταίου Πειρασμού, και καθόταν κάθε μέρα με την Ελένη διαβάζοντας τα κομμάτια που, όπως είπε, της είχαν αλλάξει τη ζωή.

Βουλιαγμένη, 1920
Βουλιαγμένη, 1920

Ποιος ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης  και πως θα τον χαρακτηρίζατε σαν άνθρωπο;

Την ερώτηση αυτή την απαντάει θαυμάσια η ολότητα του έργου του, και ιδιαίτερα το αυτοβιογραφικό του μυθιστόρημα Αναφορά στον Γκρέκο, σε συνδυασμό με τη βραβευμένη από την Ακαδημία Αθηνών βιογραφία του Ο Ασυμβίβαστος της πολυαγαπημένης του Ελένης. Με δύο αποσπάσματα, όμως, την πένα της Ελένης και το δεύτερο από τη δική του πένα για να νιώσετε το βάθος της ψυχής και της καλοσύνης αυτού του σπάνιου ανθρώπου του Νίκου Καζαντζάκη: Δεν θυμάμαι ούτε μία πράξη του για την οποία θα έπρεπε να ντραπώ, ή και να προβληματιστώ ακόμα. «Ήταν τόσο έντιμος, τόσο ακέραιος και τόσο ασυμβίβαστος που, όποιος είχε την τύχη να ζήσει μαζί του, στεκόταν στις άκρες των δαχτύλων του για να τον φτάσει. Έτσι ένιωθα εγώ όλα αυτά τα χρόνια μαζί του. Κάθε χρόνο που φεύγει, συμπαρασύροντας και μένα μαζί του, μεγαλώνοντας έτσι το χρονικό διάστημα από τότε που έφυγε ο Νίκος, τόσο βρίσκω να είμαι και πιο κοντά του, κάθε φορά και πιο πολύ, γιατί ξαναζώ τα χρόνια που ζήσαμε μαζί με μεγαλύτερη ένταση και ανείπωτη νοσταλγία. Όσο «το μεροκάματο τελεύει», σκέφτομαι πόσο τυχερή γυναίκα υπήρξα στη ζωή μου, γιατί ήταν όλα τόσο σωστά και ακέραια μαζί του όσο ένα κρυστάλλινο ποτήρι νερό, όπως ακριβώς έβλεπε εκείνος τη ζωή, που όσο κι αν πίνεις δεν ξεδιψάς. Έτσι ήταν και η ζωή μου μαζί του, ένα καθαρό, πεντακάθαρο ποτήρι νερό.» Και με τα λόγια του ίδιου του Νίκου Καζαντζάκη, παραθέτω ένα απόσπασμα από την Αναφορά στον Γκρέκο, το οποίο πάντοτε με συγκλόνιζε: «Θυμήθηκα, είχα ξεκολλήσει κάποτε από τον κορμό μιας ελιάς μια χρυσαλλίδα και την είχα απιθώσει στην απαλάμη μου˙ μέσα από το διάφανο τσόφλι της διέκρινα ένα πράμα ζωντανό να σαλεύει, η μυστική κατεργασία θα βρίσκουνταν πια στο τέρμα κι η μελλούμενη, σκλαβωμένη ακόμα πεταλούδα περίμενε σιγο-τρεμάμενη να ’ρθει η αγία ώρα να προβάλει στον ήλιο. Δε βιάζουνταν, είχε εμπιστοσύνη στο φως, στο χλιαρό αέρα, στον αιώνιο νόμο του Θεού και περίμενε. Μα εγώ βιάζουμουν˙ ήθελα μια ώρα αρχύτερα να δω να ξεπουλιάζει μπροστά μου το θάμα, πώς τινάζεται από το μνήμα της κι από το σάβανό της η σάρκα και γίνεται ψυχή. Έσκυψα κι άρχισα να φυσώ απάνω της τη ζεστή μου ανάσα˙ και να, σε λίγο, μια σκισμάδα χαράχτηκε στη ράχη της χρυσαλλίδας, σιγά σιγά σκίστηκε από πάνω έως κάτω αλάκερο το σάβανο και φάνηκε, σφιχτομανταλωμένη ακόμα, με στρουφηγμένα τα φτερά, με τα πόδια κολλημένα στην κοιλιά, καταπράσινη, η αμέστωτη πεταλούδα. Σπαρτάριζε αλαφριά κι ολοένα ζωντάνευε κάτω από την επίμονη ζεστή μου ανάσα˙ το ένα φτερό ξεκόρμισε, χλωρό σαν μπουμπουκιασμένο φύλλο λεύκας, κι άρχισε να σπαρταράει και ν’ αγωνίζεται να ξετυλιχτεί ως πέρα αλάκερο, μα του κάκου˙ έμενε μισάνοιχτο και ζαρωμένο. Σε λίγο κουνήθηκε και το άλλο φτερό, μόχτησε κι αυτό να τεντωθεί, δεν μπόρεσε και στάθηκε μισοξετυλιγμένο κι έτρεμε˙ κι εγώ, με την αναίδεια του ανθρώπου, σκυμμένος, φυσούσα απάνω τους το ζεστό αχνό μου, μα τα μισερωμένα φτερά είχαν τώρα ακινητήσει κι είχαν γείρει μαραμένα. Η καρδιά μου πιάστηκε˙ από τη βιάση μου, αποτολμώντας να παραβώ έναν αιώνιο νόμο, σκότωσα την πεταλούδα˙ στην απαλάμη μου κρατούσα ένα κουφάρι. Χρόνια και χρόνια πέρασαν˙ μα από τότε, το αλαφρό ετούτο κουφάρι της πεταλούδας βαραίνει τη συνείδησή μου.»

Ποια είναι τα επόμενα προσωπικά σας σχέδια και ποιοι είναι στόχοι που έχει βάλει για το 2016-2017, ο εκδοτικός σας οίκος; Εκτός από τα βιβλία, τι ετοιμάζεται για τα επόμενα χρόνια για τον Νίκο Καζαντζάκη;

Το 2017 ανακηρύχθηκε επισήμως Έτος Καζαντζάκη. Στο πλαίσιο του έτους αυτού, έχουν προγραμματιστεί και από τις Εκδόσεις Καζαντζάκη και από τη Διεθνή Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη πάμπολλες εκδηλώσεις για την ανάδειξη του έργου του μεγάλου συγγραφέα. Εκτός, όμως, από τις διοργανώσεις μνήμης και τιμής, συνεχίζεται η αποστολή μας να προσελκύσουμε εκδότες του εξωτερικού, ώστε να μεταφραστούν και να εκδοθούν τα έργα του Νίκου Καζαντζάκη σε όσες περισσότερες γλώσσες γίνεται. Στόχος μας είναι, ο κάθε άνθρωπος, σε όποια γωνιά της γης κι αν βρίσκεται, να μπορεί να βρει τα έργα του Νίκου Καζαντζάκη στη γλώσσα του ή στη διάλεκτό του. Μέχρι τώρα καταμετρούμε περισσότερες από 1,000 μεταφράσεις, εκδόσεις, επανεκδόσεις και εκτυπώσεις έργων του σε περισσότερες από 50 χώρες και γλώσσες και ελπίζουμε αυτοί οι αριθμοί να αυξάνονται με κάθε χρονιά που περνάει. Όσο για τα βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη στην ελληνική γλώσσα, ελπίζουμε να έχει ολοκληρωθεί στα επόμενα τρία χρόνια η νέα χαρτόδετη σειρά (η οποία, ας θυμίσω ότι εκδίδεται ταυτόχρονα και σε ψηφιακή μορφή) που επιμελείται ο Δρας Νίκος Μαθιουδάκης. Ετοιμάζονται, επίσης, αρκετά θεατρικά έργα και διασκευές μυθιστορημάτων του Νίκου Καζαντζάκη για το θέατρο, σε μεγάλες και μικρές παραγωγές. Εκτός από τα βιβλία όμως, και τη θεατρική σκηνή, αναμένουμε με μεγάλη ανυπομονησία την κινηματογραφική μεταφορά του αυτοβιογραφικού μυθιστορήματος του Νίκου Καζαντζάκη Αναφορά στον Γκρέκο, από τον μεγάλο Έλληνα σκηνοθέτη Γιάννη Σμαραγδή. Στα επόμενα χρόνια, έρχεται και Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται, που θα μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη από τον ταλαντούχο σκηνοθέτη Θοδωρή Παπαδουλάκη. Ένα έργο βαθιά ελληνικό, αλλά και παγκόσμιο, που τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να γυριστεί σε ταινία, αφού η θεματική του είναι τόσο κοντά στη σημερινή πραγματικότητα με το δράμα των προσφύγων να καθίσταται ολοένα και οξύτερο.

Συνέντευξη Κυριάκος Τσικορδάνος

k.tsikordanos@gmail.com

www.greekaffair.gr

http://bit.ly/1NauWnD

Δείτε επίσης τα εξής:

Συνέντευξη: Σπύρος Μερκούρης... Γονείς του ήταν ο πολιτικός, βουλευτής και υπουργός Σταμάτης Μερκούρης και η Ειρήνη Λάπππα, αδελφή του η Μελίνα Μερκούρη και παππούς του ο Σπύρος Μερκ...
Συνέντευξη: Πηνελόπη Σχιζοδήμου... Η Πηνελόπη Σχιζοδήμου μιλάει στον Κυριάκο Τσικορδάνο - "Για μένα η ζωγραφική ήταν πάντα μέσα στο μυαλό και στην ψυχή μου, με ανάγκαζε σε περιπλάνηση.....