Αγία Υπομονή: Η προστάτιδα των φτωχών και των πονεμένων – Εορτάζει 29 Μαΐου
Η Αγία Υπομονή, η κατά κόσμον Ελένη Δραγάση Παλαιολογίνα, αποτελεί μία από τις πλέον φωτεινές μορφές της βυζαντινής ιστορίας και της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Αυτοκράτειρα, μητέρα, μοναχή και υπόδειγμα χριστιανικής αρετής, έζησε σε μία από τις πιο δύσκολες περιόδους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, παραμένοντας σταθερή στην πίστη και στην αποστολή της.
Με σοφία, ταπείνωση και ακλόνητη υπομονή, στήριξε την οικογένεια, τον λαό και την αυτοκρατορία, αφήνοντας πίσω της μία σπουδαία πνευματική παρακαταθήκη που τιμάται έως σήμερα από την Ορθόδοξη Εκκλησία.
Το κατά κόσμον όνομα της Αγίας ήταν Ελένη Δραγάση. Ήταν κόρη του Κωνσταντίνου Δραγάση, ο οποίος συγκαταλεγόταν μεταξύ των κληρονόμων του Σέρβου βασιλιά Στεφάνου Δουσάν. Ως σύζυγος του αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου, αποκαλούνταν «Ελένη, η εν Χριστώ τω Θεώ Αυγούστα και Αυτοκρατόρισσα των Ρωμαίων, η Παλαιολογίνα». Η καταγωγή της προερχόταν από βασιλική και ευλογημένη γενιά, στους κόλπους της οποίας αναδείχθηκαν άγιοι, όπως ο κτήτορας της Ιεράς Μονής Χιλανδαρίου του Αγίου Όρους, μοναχός Συμεών, κατά κόσμον Στέφανος Νεμάνια.
Η Ελένη ανατράφηκε σύμφωνα με τα υψηλά ιδεώδη της βυζαντινής παράδοσης, καθώς οι Σέρβοι είχαν δεχθεί βαθιά την επίδραση του πολιτισμού του Βυζαντίου. Γαλουχήθηκε, κατά τα πατροπαράδοτα της οικογένειάς της, στα νάματα της Ορθοδοξίας. Η πίστη της στον Χριστό υπήρξε το φως, η καθοδήγηση και το στήριγμά της μέσα στις πολυάριθμες δυσκολίες της ζωής της.
Σε ηλικία δεκαεννέα ετών νυμφεύθηκε τον Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγο, λίγους μήνες προτού εκείνος ανέλθει στον αυτοκρατορικό θρόνο. Στη νέα της ζωή γεύθηκε επανειλημμένα την προσβολή και τον εξευτελισμό δίπλα στον σύζυγό της, εξαιτίας της ταπεινωτικής στάσης αλλόθρησκων αλλά και χριστιανών ηγετών, κατά την προσπάθεια αναζωογόνησης της παρακμάζουσας αυτοκρατορίας.
Αποδείχθηκε γυναίκα σπάνιων αρετών και βαθιάς επίγνωσης του ρόλου της. Αγαπούσε τον λαό και στεκόταν απέναντί του ως στοργική μητέρα. Με λόγια και έργα προσπαθούσε διαρκώς να τον στηρίζει και να τον ενισχύει. Ο σύγχρονός της φιλόσοφος Γεώργιος Πλήθων Γεμιστός αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η βασίλισσα αντιμετώπιζε με ταπείνωση και καρτερία τόσο τις δοκιμασίες όσο και τις περιόδους ευημερίας, χωρίς να απογοητεύεται ή να επαναπαύεται ποτέ.
Για τριάντα πέντε ολόκληρα χρόνια στάθηκε αντάξια στο πλευρό του φιλοχρίστου Μανουήλ. Σύμφωνα με σύγχρονες μαρτυρίες, όλα πραγματοποιούνταν με συναπόφαση, ομόνοια και πνεύμα χριστιανικής αγωνιστικότητας. Δίδασκαν την αρετή όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με το προσωπικό τους παράδειγμα, αποτελώντας πρότυπα έμπρακτης αγάπης.
Ο Πανάγαθος Θεός χάρισε στο ευλογημένο αυτό ζευγάρι οκτώ παιδιά, έξι αγόρια και δύο κορίτσια, τα οποία όμως έφυγαν από τη ζωή σε μικρή ηλικία. Από τους γιους τους, δύο ανήλθαν στον αυτοκρατορικό θρόνο: ο Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος και ο τελευταίος αυτοκράτορας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος. Ο Θεόδωρος, ο Δημήτριος και ο Θωμάς έγιναν δεσπότες του Μυστρά, ενώ ο Ανδρόνικος ανέλαβε τη διοίκηση της Θεσσαλονίκης.
Η Αγία ανέθρεψε τα παιδιά της «εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου», μεταδίδοντάς τους τη διδασκαλία και το ήθος της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Με προσευχή, υπομονή και επιμονή σμίλευσε τις ψυχές τους, προσφέροντάς τους όχι μόνο το «ζειν» αλλά και το «ευ ζην». Τα οδηγούσε συχνά σε μοναστήρια και ιερά προσκυνήματα, εμπνέοντάς τους βαθιά πνευματικότητα.
Με τη σοφία και τη διάκρισή της κατόρθωσε να θέσει τέλος στις συγκρούσεις και τις διαμάχες που ταλαιπωρούσαν επί δεκαετίες τα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας. Μετά τον θάνατο του Μανουήλ, κάθε διαφωνία λυνόταν χάρη στη φωτισμένη μητρική παρέμβασή της και την αδιάλειπτη προσευχή της.
Ιδιαίτερη υπήρξε η αγάπη της προς τα μοναστήρια, όπου εύρισκε πνευματική ανάπαυση και αντλούσε δύναμη για τη συνέχιση του δύσκολου έργου της. Την ίδια αγάπη μετέδωσε και σε ολόκληρη την οικογένειά της. Ο σύζυγός της, μετά την παραίτησή του από τον θρόνο, εκάρη μοναχός στη Μονή Παντοκράτορος της Κωνσταντινούπολης με το όνομα Ματθαίος.
Μετά τον θάνατο του συζύγου της, η ίδια αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στον Θεό και εκάρη μοναχή στη Μονή της Κυράς Μάρθας, λαμβάνοντας το μοναχικό όνομα Υπομονή. Τρία από τα παιδιά της ακολούθησαν επίσης τον μοναχικό βίο, ενώ και άλλα μέλη της οικογένειάς της ολοκλήρωσαν τη ζωή τους ως μοναχοί και μοναχές.
Μαζί με τον πατέρα της ανήγειρε την Ιερά Μονή Παναγίας Παμμακαρίστου στο Πογάνοβο της σημερινής Σερβίας. Στην Κωνσταντινούπολη συνδέθηκε ιδιαίτερα με την Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου της Πέτρας, όπου φυλασσόταν το ιερό λείψανο του Οσίου Παταπίου του Θαυματουργού, προς τον οποίο έτρεφε βαθιά ευλάβεια. Με δική της συμβολή ιδρύθηκε στη Μονή γυναικείο γηροκομείο με την επωνυμία «Η Ελπίς των Απηλπισμένων».
Η Αγία Υπομονή υπήρξε φωτισμένη προσωπικότητα, προικισμένη με σπάνια χαρίσματα, τα οποία αξιοποίησε με σοφία, διάκριση και ταπείνωση. Ο Πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος αναφέρει ότι κάθε άνθρωπος που τη συναντούσε έφευγε πνευματικά ωφελημένος και καλύτερος, θαυμάζοντας τη σοφία, την υπομονή, τη φιλανθρωπία και τη δικαιοσύνη της.
Ο Ιωάννης Ευγενικός συνοψίζει εύστοχα το μεγαλείο της προσωπικότητάς της, αναφέροντας ότι η πίστη, ο βίος, τα έργα, η καταγωγή, ο λόγος και ο τρόπος της ήταν όλα εξαίρετα και αντάξια θείας τιμής.
Η «Αγία Δέσποινα», όπως την αποκαλεί ο Γεώργιος Φραντζής, ταύτισε απόλυτα το μοναχικό της όνομα με ολόκληρη τη ζωή της. Η υπομονή χαρακτήριζε κάθε πτυχή της ύπαρξής της, τόσο στις χαρές όσο και στις ανείπωτες δοκιμασίες που αντιμετώπισε.
Ο Θεός δεν επέτρεψε να ζήσει τις τελευταίες τραγικές στιγμές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Την κάλεσε κοντά Του στις 13 Μαρτίου 1450 μ.Χ., έπειτα από τριάντα πέντε χρόνια ως αυτοκράτειρα και είκοσι πέντε χρόνια ως ταπεινή μοναχή.
Η μνήμη της τιμάται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στις 13 Μαρτίου και στις 29 Μαΐου.
