Ο Άγιος Φανούριος, εορτάζεται κάθε χρόνο στις 27 Αυγούστου και αποτελεί φωτεινό παράδειγμα πίστης, θάρρους και καρτερίας για τους Χριστιανούς.
Η παράδοση της Εκκλησίας και η τιμή που αποδίδουν οι πιστοί στον Άγιο διατηρούν ζωντανή τη μνήμη του, ενώ η γνωστή φανουρόπιτα αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα λαϊκά έθιμα που συνδέθηκαν με το όνομά του.
Ο Άγιος Φανούριος θεωρείται σημαντική νεανική μορφή της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Σύμφωνα με την αγιολογική παράδοση, έζησε κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους και αντιμετώπισε με θάρρος τις διώξεις και τις δοκιμασίες για την πίστη του στον Χριστό. Τα δώδεκα μαρτύρια που απεικονίζονται στην εικόνα του αποτελούν χαρακτηριστική μαρτυρία της καρτερίας και της αφοσίωσής του στον Θεό.
Η ζωή και το μαρτύριο του Αγίου προβάλλουν διαχρονικά την αξία της πίστης, της υπομονής και της προσήλωσης στις χριστιανικές αρχές. Ο Άγιος Φανούριος, μέσα από το παράδειγμά του, διδάσκει ότι η ενάρετη ζωή απαιτεί θάρρος, υπομονή και πνευματική αντοχή, ιδιαίτερα σε περιόδους δοκιμασίας.
1. Γενικά για τη ζωή του
Για την καταγωγή και τη ζωή του Αγίου Φανουρίου δεν υπάρχουν ασφαλή ιστορικά στοιχεία. Οι πληροφορίες που γνωρίζουμε προέρχονται κυρίως από την αγιολογική παράδοση και συνδέονται με την εύρεση της εικόνας του.
Σύμφωνα με τα συναξάρια, η εικόνα του Αγίου βρέθηκε στη Ρόδο γύρω στο 1500 μ.Χ., ενώ άλλες παραδόσεις τοποθετούν την εύρεσή της νωρίτερα, κατά τα έτη 1355–1369. Υπάρχουν επίσης διαφορετικές απόψεις σχετικά με τον τόπο εύρεσης της εικόνας, καθώς ορισμένες παραδόσεις συνδέουν τον Άγιο με τη Ρόδο και άλλες με την Κύπρο. Το βέβαιο είναι ότι η εύρεση της εικόνας του Αγίου Φανουρίου στη Ρόδο αποτέλεσε σημαντικό γεγονός για την τιμή και τη διάδοσή του στην Ορθόδοξη Εκκλησία.
2. Η εύρεση της εικόνας του Αγίου Φανουρίου
Σύμφωνα με την παράδοση, την εποχή κατά την οποία οι Οθωμανοί κατείχαν τη Ρόδο, αποφασίστηκε η ανοικοδόμηση των τειχών της πόλης, τα οποία είχαν υποστεί σοβαρές καταστροφές. Εργάτες άρχισαν να συγκεντρώνουν πέτρες από τα μισογκρεμισμένα σπίτια και τα ερείπια της περιοχής, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν για την ανακατασκευή των τειχών.
Μέσα στα χαλάσματα βρέθηκε μια παλαιά και μισοκατεστραμμένη εκκλησία. Στο εσωτερικό της υπήρχαν πολλές εικόνες, οι οποίες, λόγω της πολυκαιρίας, είχαν υποστεί σημαντικές φθορές και σε πολλές από αυτές δεν διακρίνονταν πλέον ούτε οι μορφές των Αγίων ούτε οι επιγραφές.
Μία, όμως, εικόνα είχε διατηρηθεί σε εξαιρετική κατάσταση. Παρίστανε έναν νεαρό άνδρα, ντυμένο ως στρατιώτη. Ο Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος έσπευσε στον χώρο και, σύμφωνα με την παράδοση, κατόρθωσε να διαβάσει καθαρά το όνομα του Αγίου Φανουρίου.
Ο Άγιος απεικονίζεται ως νεαρός στρατιώτης, κρατώντας στο αριστερό του χέρι έναν σταυρό και στο δεξί μια αναμμένη λαμπάδα. Γύρω από την κεντρική μορφή του Αγίου ο αγιογράφος είχε ζωγραφίσει δώδεκα παραστάσεις, οι οποίες παρουσιάζουν τα μαρτύρια που υπέστη για την πίστη του.
Τα δώδεκα μαρτύρια του Αγίου Φανουρίου
1. Η απολογία του Αγίου
Ο Άγιος παρουσιάζεται όρθιος μπροστά στον Ρωμαίο ανακριτή και απολογείται με θάρρος, υπερασπιζόμενος τη χριστιανική πίστη του.
2. Ο λιθοβολισμός
Οι στρατιώτες τον χτυπούν με πέτρες στο κεφάλι και στο στόμα, προσπαθώντας να τον αναγκάσουν να υποκύψει και να αρνηθεί τον Χριστό.
3. Ο άγριος ξυλοδαρμός
Οι στρατιώτες, εξαγριωμένοι από την επιμονή του Αγίου, τον ρίχνουν κάτω και τον χτυπούν άγρια με ξύλα και ρόπαλα, προσπαθώντας να κάμψουν το ηθικό του.
4. Τα βασανιστήρια στη φυλακή
Ο Άγιος βρίσκεται στη φυλακή και υποβάλλεται σε φρικτά βασανιστήρια. Οι βασανιστές του προκαλούν πληγές στο σώμα με αιχμηρά εργαλεία, ενώ εκείνος υπομένει με καρτερία το μαρτύριό του.
5. Η προσευχή στη φυλακή
Ο Φανούριος βρίσκεται και πάλι στη φυλακή και προσεύχεται στον Θεό, ζητώντας δύναμη ώστε να αντέξει μέχρι τέλους τις δοκιμασίες.
6. Η δεύτερη απολογία
Ο Άγιος παρουσιάζεται και πάλι μπροστά στον Ρωμαίο ανακριτή για να απολογηθεί. Η ατάραχη έκφρασή του φανερώνει ότι ούτε τα βασανιστήρια ούτε οι απειλές έχουν κλονίσει την πίστη του.
7. Το μαρτύριο με τις αναμμένες λαμπάδες
Οι βασανιστές του καίνε με αναμμένες λαμπάδες το σώμα του. Ο Άγιος παραμένει σταθερός στην πίστη του και υπομένει το μαρτύριο με καρτερία.
8. Το μάγκανο
Οι βασανιστές χρησιμοποιούν ένα μάγκανο, πάνω στο οποίο έχουν δέσει τον Άγιο, προκαλώντας του σοβαρά σωματικά βασανιστήρια. Εκείνος, όμως, παραμένει αμετακίνητος στην πίστη του.
9. Ο λάκκος με τα άγρια θηρία
Ο Άγιος ρίχνεται σε λάκκο, προκειμένου να γίνει βορά άγριων θηρίων. Σύμφωνα με την παράδοση, τα θηρία δεν του επιτίθενται, αλλά παραμένουν ήσυχα γύρω του.
10. Ο μεγάλος λίθος
Οι δήμιοι, βλέποντας ότι ούτε τα θηρία τον πείραξαν, τον βγάζουν από τον λάκκο και τον καταπλακώνουν με έναν μεγάλο λίθο. Και αυτή η δοκιμασία, όμως, δεν έχει το αποτέλεσμα που επιθυμούν.
11. Τα αναμμένα κάρβουνα
Ο Άγιος οδηγείται μπροστά σε βωμό και οι βασανιστές τον προτρέπουν να θυσιάσει στα είδωλα. Του τοποθετούν αναμμένα κάρβουνα στις παλάμες, όμως ο Φανούριος παραμένει σταθερός και αρνείται να απαρνηθεί την πίστη του.
12. Το μαρτύριο στο καμίνι
Στην τελευταία παράσταση παρουσιάζεται το τέλος του μαρτυρίου του. Ο Άγιος βρίσκεται μέσα σε μεγάλο καμίνι, περιτριγυρισμένος από φλόγες και καπνούς. Προσεύχεται αδιάκοπα στον Θεό, χωρίς παράπονο ή γογγυσμό, παραμένοντας μέχρι τέλους αμετακίνητος στην πίστη του.
3. Το χτίσιμο του ναού
Ο Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος, αφού μελέτησε την εικόνα, αναγνώρισε, σύμφωνα με την παράδοση, τη σπουδαιότητα του Αγίου και θέλησε να ανακαινίσει τον παλαιό ναό στον οποίο είχε βρεθεί η εικόνα.
Αρχικά ζήτησε από τον ηγεμόνα του νησιού την απαιτούμενη άδεια. Όταν το αίτημά του δεν έγινε δεκτό, μετέβη στην Κωνσταντινούπολη και, σύμφωνα με την παράδοση, κατόρθωσε να εξασφαλίσει την άδεια που χρειαζόταν. Επιστρέφοντας στη Ρόδο, προχώρησε στην αναστήλωση του ναού στην παλαιά του θέση, έξω από τα τείχη της πόλης. Ο ναός του Αγίου Φανουρίου στη Ρόδο αποτελεί μέχρι σήμερα σημαντικό προσκύνημα και κέντρο τιμής του Αγίου.
5. Θαύματα του Αγίου
Στην εκκλησιαστική παράδοση αναφέρονται πολλά θαύματα που αποδίδονται στη μεσιτεία του Αγίου Φανουρίου. Ένα από τα γνωστότερα συνδέεται με τρεις Κρητικούς ιερείς.
Κατά την περίοδο της λατινικής κυριαρχίας στην Κρήτη, οι Ορθόδοξοι κάτοικοι αντιμετώπιζαν σημαντικές δυσκολίες. Σύμφωνα με την παράδοση, τρεις διάκονοι ταξίδεψαν στα Κύθηρα, προκειμένου να χειροτονηθούν ιερείς από Ορθόδοξο Αρχιερέα.
Κατά την επιστροφή τους στην Κρήτη συνελήφθησαν από πειρατές και μεταφέρθηκαν στη Ρόδο, όπου πωλήθηκαν σε διαφορετικούς κυρίους.
Οι τρεις ιερείς, γνωρίζοντας την τιμή που απέδιδαν οι πιστοί στον Άγιο Φανούριο στη Ρόδο, άρχισαν να προσεύχονται και να επικαλούνται τη βοήθειά του, παρακαλώντας τον να τους απαλλάξει από την αιχμαλωσία.
Καθένας από τους τρεις, χωρίς να έχει συνεννοηθεί με τους άλλους, ζήτησε από τον κύριό του άδεια να μεταβεί στον ναό του Αγίου Φανουρίου για να προσκυνήσει την εικόνα του. Σύμφωνα με την παράδοση, και οι τρεις έλαβαν την άδεια και προσκύνησαν με ευλάβεια την εικόνα του Αγίου, παρακαλώντας τον θερμά για την απελευθέρωσή τους.
Κατά τη διάρκεια της νύχτας, σύμφωνα με τη διήγηση, ο Άγιος Φανούριος παρουσιάστηκε στους τρεις κυρίους τους και τους ζήτησε να ελευθερώσουν τους αιχμαλώτους ιερείς.
Εκείνοι, όμως, θεωρώντας το γεγονός αποτέλεσμα κάποιας μαγείας, αντέδρασαν με μεγαλύτερη σκληρότητα και άρχισαν να βασανίζουν τους τρεις ιερείς.
Την επόμενη νύχτα, ο Άγιος Φανούριος εμφανίστηκε και πάλι και, σύμφωνα με την παράδοση, έλυσε τους τρεις ιερείς από τα δεσμά τους, υποσχόμενος ότι σύντομα θα απελευθερώνονταν.
Το επόμενο πρωί οι τρεις κύριοι, σύμφωνα με τη θαυματουργική διήγηση, έχασαν το φως τους και παρέλυσαν. Τότε κάλεσαν τους τρεις ιερείς, ελπίζοντας ότι εκείνοι θα μπορούσαν να τους βοηθήσουν.
Οι ιερείς απάντησαν ότι θα προσεύχονταν στον Θεό και Εκείνος θα αποφάσιζε για την τύχη τους.
Την τρίτη νύχτα, σύμφωνα με την παράδοση, ο Άγιος Φανούριος εμφανίστηκε ξανά στους τρεις άνδρες και τους ανακοίνωσε ότι, εάν δεν έδιναν γραπτώς τη συγκατάθεσή τους για την απελευθέρωση των ιερέων, δεν θα αποκαθιστούταν η υγεία τους.
Οι τρεις κύριοι αναγκάστηκαν τότε να συντάξουν γραπτή δήλωση, με την οποία παραχωρούσαν την ελευθερία στους ιερείς. Η δήλωση μεταφέρθηκε στον ναό του Αγίου Φανουρίου και κατατέθηκε εκεί.
Σύμφωνα με τη θαυματουργική παράδοση, πριν ακόμη επιστρέψει η αντιπροσωπεία από τον ναό, οι τρεις άνδρες θεραπεύτηκαν.
Οι απελευθερωμένοι ιερείς επέστρεψαν στην Κρήτη και, σύμφωνα με την παράδοση, μετέφεραν μαζί τους την τιμή και την ευλάβεια προς τον Άγιο Φανούριο. Έτσι η τιμή του Αγίου διαδόθηκε και στην Κρήτη, όπου καθιερώθηκαν προς τιμήν του δοξολογίες και λιτανείες.
6. Η πίτα του Αγίου Φανουρίου – Η φανουρόπιτα
Η μεγάλη τιμή που τρέφουν οι πιστοί προς τον Άγιο Φανούριο συνδέθηκε με το λαϊκό έθιμο της φανουρόπιτας.
Η φανουρόπιτα είναι ένα νηστίσιμο γλυκό, το οποίο παρασκευάζεται παραδοσιακά προς τιμήν του Αγίου και προσφέρεται στους πιστούς. Οι συνταγές διαφέρουν από τόπο σε τόπο, όμως συχνά περιλαμβάνουν αλεύρι, ζάχαρη, λάδι, κανέλα και άλλα υλικά. Σύμφωνα με την παράδοση, η φανουρόπιτα παρασκευάζεται ως έκφραση ευχαριστίας και ευλάβειας προς τον Άγιο Φανούριο και συνδέεται με την παράκληση των πιστών να τους «φανερώσει» κάτι που αναζητούν ή επιθυμούν να βρουν.
Για τον λόγο αυτό, η φανουρόπιτα συνδέθηκε στη λαϊκή ευσέβεια με την εύρεση χαμένων αντικειμένων, την επίλυση δύσκολων υποθέσεων, την εύρεση εργασίας και γενικότερα με την παράκληση για βοήθεια σε διάφορες ανάγκες της καθημερινής ζωής. Η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Φανουρίου στις 27 Αυγούστου.
ΑΠΟΛΥΤΙΚΙΟΝ
Ήχος δ΄. Βασίλειον διάδημα
Ουράνιον εφύμνιον εν γη τελείται λαμπρώς,
επίγειον πανήγυριν νυν εορτάζει φαιδρώς
Αγγέλων πολίτευμα, άνωθεν υμνωδίαις
ευφημούσι τους άθλους, κάτωθεν Εκκλησία
την ουράνιον δόξαν,
ην εύρες πόνοις και άθλοις τοις σοις,
Φανούριε ένδοξε.
ΚΟΝΤΑΚΙΟΝ
Ήχος γ΄. Η Παρθένος σήμερον
Ιερείς διέσωσας αιχμαλωσίας αθέου
και δεσμά συνέθλασας δυνάμει Θεία, Θεόφρον,
ήσχυνας τυράννων θράση γενναιοφρόνως,
ηύφρανας Αγγέλων τάξεις Μεγαλομάρτυς,
διά τούτο σε τιμώμεν, θείε οπλίτα,
Φανούριε ένδοξε.
ΜΕΓΑΛΥΝΑΡΙΟΝ
Τους ασπαζομένους την σην σεπτήν εικόνα
εν πίστει και αιτούντας σην αρωγήν, Μάρτυς,
κληρονόμους της Θείας Βασιλείας,
Φανούριε, λιταίς σου πάντας ανάδειξον.
