Οι Τρεις Ιεράρχες, φωτισμένοι Πατέρες της Εκκλησίας και θεμελιωτές της χριστιανικής παιδείας, άφησαν πολύτιμες διδασκαλίες για τη διαμόρφωση του ανθρώπου και την καλλιέργεια της ψυχής. Μέσα από τα αποφθέγματά τους αναδεικνύεται η αξία της μόρφωσης, της φιλίας και της αρετής, ως καρπών πνευματικής ζωής μέσα στο φως της Ορθόδοξης Παράδοσης.
Οι Τρεις Ιεράρχες, άρρηκτα συνδεδεμένοι με τη γιορτή των Γραμμάτων, υπήρξαν φωτισμένοι διδάσκαλοι που με τη σοφία και το ήθος τους καθοδήγησαν τον άνθρωπο στον δρόμο της αρετής και του αγαθού. Μέσα από τα έργα και τους λόγους τους άφησαν πολύτιμες παρακαταθήκες, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την ανατροφή και τη μόρφωση των παιδιών — ένα ζήτημα που κατείχε κεντρική θέση στη σκέψη και τη διδασκαλία τους. Από τα σοφά τους λόγια ξεχωρίζουμε ορισμένες διαχρονικές συμβουλές προς γονείς και παιδαγωγούς.
Ο Μέγας Βασίλειος τονίζει τη σημασία του περιβάλλοντος στο οποίο μεγαλώνει το παιδί και προτρέπει σε προσοχή στις συναναστροφές και στις φιλίες του. Όπως ο μολυσμένος αέρας εισχωρεί αθόρυβα στο σώμα και μεταφέρει την ασθένεια, έτσι και το κακό περιβάλλον αλλοιώνει σιωπηλά την ψυχή του παιδιού.
Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι κατά τη μελέτη — όχι μόνο των παιδιών αλλά όλων των ανθρώπων — πρέπει να μιμούμαστε τη μέλισσα, η οποία συλλέγει από κάθε άνθος μόνο ό,τι της είναι ωφέλιμο. Γι’ αυτό και η φροντίδα για την παιδεία των παιδιών αποτελεί πρωταρχικό καθήκον των γονέων.
Στο ίδιο πνεύμα, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος επισημαίνει με ιδιαίτερη αυστηρότητα ότι η αμέλεια της μόρφωσης ισοδυναμεί με πνευματική εγκατάλειψη, καθώς η παιδεία είναι εκείνη που καλλιεργεί και μορφώνει την ψυχή.
Οι Τρεις Ιεράρχες, ωστόσο, δεν περιορίζονται μόνο στη γνώση, αλλά δίνουν έμφαση και στη σωστή καθοδήγηση. Ο Μέγας Βασίλειος παρομοιάζει τον άνθρωπο που αρνείται τη συμβουλή με πλοίο χωρίς πηδάλιο, έρμαιο των ανέμων. Την ίδια στιγμή, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος προειδοποιεί ότι η συνεχής επίπληξη χωρίς παρηγοριά σκληραίνει τους νέους και τους οδηγεί σε αντίδραση. Η διόρθωση, για να είναι αποτελεσματική, πρέπει να συνοδεύεται από λόγια καλοσύνης και αγάπης.
Συμπληρωματικά, ο Μέγας Βασίλειος επισημαίνει ότι η ήπια και λογική παιδαγωγία είναι πολύ πιο καρποφόρα από εκείνη που πηγάζει από θυμό και οργή.
Αναφερόμενοι στα ανθρώπινα ελαττώματα, οι Ιεράρχες στρέφονται με αυστηρότητα κατά της πλεονεξίας. Ο Μέγας Βασίλειος υπενθυμίζει πως ό,τι συσσωρεύεται αχρείαστα ανήκει σε εκείνους που στερούνται, ενώ το χρυσάφι δεν προορίζεται για να μας δεσμεύει, αλλά για να ελευθερώνει όσους βρίσκονται σε ανάγκη.
Τονίζουν ακόμη ότι η αληθινή φτώχεια δεν έγκειται στην έλλειψη υλικών αγαθών, αλλά στην αχόρταγη επιθυμία, και ότι πραγματικά πλούσιος είναι εκείνος που δεν εξαρτάται από τίποτα.
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται και στη φιλία. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος εξυψώνει τον πιστό φίλο ως ανεκτίμητο αγαθό, προειδοποιώντας όμως να αποφεύγεται η συναναστροφή με ανθρώπους δόλιους, καθώς στις διεφθαρμένες ψυχές δεν μπορεί να βρει κανείς ασφάλεια στο καλό.
Τέλος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος επισημαίνει ότι ακόμη και η βαρύτερη δοκιμασία γίνεται πιο υποφερτή όταν μοιράζεται με φίλους, ενώ η μεγαλύτερη ευτυχία χάνει τη λάμψη της όταν βιώνεται στη μοναξιά.
