Ένα διαχρονικό κείμενο του Φώτη Κόντογλου για την εσωτερική ειρήνη, την ταπείνωση και την επιστροφή στις ρίζες της ορθόδοξης παράδοσης, μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο θόρυβο και άγχος.
Στις μέρες μας, η έννοια της πνευματικής αφύπνισης έχει γίνει πιο επίκαιρη από ποτέ. Μέσα σε έναν κόσμο που τρέχει με ιλιγγιώδεις ρυθμούς, γεμάτο υλικές ανέσεις αλλά και βαθιά εσωτερική αγωνία, η ανθρώπινη ψυχή μοιάζει να βρίσκεται σε μια διαρκή παραζάλη. Ψάχνει απεγνωσμένα να ξεδιψάσει, όμως συχνά αναζητά την αλήθεια σε λάθος κατεύθυνση.
Ο μεγάλος δάσκαλος, συγγραφέας και αγιογράφος Φώτης Κόντογλου, με τον πάντα επίκαιρο και συγκλονιστικό λόγο του, μας θυμίζει πως η αληθινή λύτρωση κρύβεται στην επιστροφή στις ρίζες μας.
Μέσα από το κείμενο που ακολουθεί, μας παρουσιάζει την Ορθοδοξία όχι ως μια στεγνή θρησκευτική θεωρία, αλλά ως μια ζωντανή, ανάλλακτη «Κιβωτό» και ως τη μόνη αυθεντική πηγή που μπορεί να χαρίσει στον σύγχρονο άνθρωπο την πραγματική εσωτερική ελευθερία.
Η Απόλυτη Ελπίδα στον Θεό
Εάν ο άνθρωπος απελπιστεί από κάθε άλλη βοήθεια και δέσει σφιχτά την ελπίδα του στον Θεό μονάχα, αν ταπεινωθεί και δεν λογαριάζει για τίποτα τον εαυτό του, τότε θα νιώσει να τον σκεπάζει η θεϊκή ευσπλαχνία. Θα αισθανθεί να του δίνεται μια τέτοια δύναμη, ώστε να μην υπάρχει τίποτα πια για να τον φοβερίζει, ούτε καμία ανάγκη για να τον κάνει να τη συλλογιστεί.
Όλα τού φαίνονται τότε σαν να μην υπάρχουν, κι αυτός, ελαφρύς σαν πνοή γεμάτη δύναμη, χαρά, ελπίδα και αγάπη (γιατί η αληθινή αγάπη βγαίνει από την πίστη και από την ελπίδα), πετά υψηλά. Λυτρώνεται από το βάρος της σαρκός και από τις μάταιες φροντίδες της σαρκικής διάνοιας, δηλαδή τη φιλοδοξία, τον μωρό ζήλο να ερευνήσει το μυστήριο του κόσμου, και όλες τις άλλες μικρολογίες με τις οποίες είναι δεμένη η ζωή μας.
Αυτή είναι μια κατάσταση αλλόκοτη και απίστευτη για τα κοσμικά δεδομένα· είναι η είσοδος στη Βασιλεία του Θεού, για την οποία μίλησε ο Κύριος. Μια κατάσταση που δεν λέγεται με λόγια, γιατί δεν είναι ένας σαρκικός ενθουσιασμός της διάνοιας, αλλά μια λύτρωση που γίνεται με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Γι’ αυτό και δεν υπάρχουν λέξεις σε τούτον τον κόσμο με τις οποίες να εκφραστεί. Ο Κύριος, λέγοντας «Βασιλεία του Θεού» ή «Βασιλεία των Ουρανών», δεν εξήγησε ποτέ τι ακριβώς είναι αυτή η Βασιλεία, αλλά μας δίδαξε μονάχα με ποιον τρόπο θα την αξιωθούμε.
Ο Πνευματικός Τοκετός και οι Θλίψεις
Για να γεννηθεί ο άνθρωπος ο πνευματικός και για να βγει στο φως από το σκοτάδι, είναι ανάγκη να βασανιστεί, όπως ακριβώς γίνεται με τη γέννα του σαρκικού ανθρώπου. Γι’ αυτό λέει ο Χριστός: «Στενή και τεθλιμμένη η οδός η απάγουσα εις την ζωήν».
Και στις Πράξεις των Αποστόλων διαβάζει κανείς πως ο Παύλος και ο Βαρνάβας πήγαν στο Ικόνιο και στην Αντιόχεια «επιστηρίζοντες τας ψυχάς των μαθητών, παρακαλούντες εμμένειν τη πίστει και ότι δια πολλών θλίψεων δει ημάς εισελθείν εις την βασιλείαν του Θεού». Το πνευματικό νήπιο πρέπει να κλάψει σαν το σαρκικό, για να βρει γάλα να τραφεί.
Ο άνθρωπος που δεν ελπίζει σε καμία βοήθεια εκτός από τον Θεό, σε καμία ζωή εκτός από Αυτόν, σε καμία άλλη χαρά και σε καμία δικαιοσύνη εκτός από Εκείνον, και κρεμιέται με δάκρυα μονάχα σ’ Αυτόν, έχοντας «μονογενή ελπίδα», αυτός βρίσκει έλεος. Αναπαύεται από τα βάρη της ματαιότητας και της πολυμόχθης σαρκός. Γι’ αυτόν, «η αγάπη η εν Χριστώ ισχυροτέρα εστί της ενταύθα ζωής», κατά τον Άγιο Ισαάκ. Δεν θέλει να χωριστεί από τον Θεό και προτιμά τον θάνατο από τούτον τον χωρισμό, γιατί νιώθει καλά πως σωστά λέει ο Άγιος Κύριλλος ότι «θάνατος αληθής είναι ο χωρισμός της ψυχής από τον Θεό και όχι ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα».
Η Νοσταλγία του Χαμένου Παραδείσου
Σ’ αυτή τη μακάρια κατάσταση βρίσκονται οι Άγιοι, όχι για λίγες ώρες της ζωής τους, αλλά παντοτινά. Και για τούτο νιώθουν πως από αυτόν τον κόσμο γεύτηκαν, σαν έναν αρραβώνα, τη μακαριότητα της αιώνιας ζωής. Αγαπούν κάθε άνθρωπο και κάθε πλάσμα, επειδή η τέλεια αγάπη προέρχεται από τη χαρά της πίστεως, από τη βεβαιότητα και τη στερεή ελπίδα που έχουν μέσα στην ψυχή τους.
Οι άλλοι άνθρωποι, οι αμαρτωλοί, μπορεί να ελεηθούν και να αξιωθούν για λίγο αυτή την απελευθέρωση από τη δουλεία της φθοράς, να γευτούν λίγο από τον ουράνιο άρτο. Μα ύστερα πάλι, σαν αδύνατοι άνθρωποι, από αμέλεια ξαναπέφτουν στις μέριμνες του βίου. Χάνουν εκείνη την ευωδία του μυστικού κόσμου στον οποίο έζησαν για εκείνο το σύντομο χρονικό διάστημα.
Έπειτα, ποθούν θερμά να ξαναμπούν στην ουράνια εκείνη πολιτεία, την αναπολούν με δάκρυα και ολοένα ελπίζουν να την ξαναδούν. Απορούν πώς τη έχασαν, πώς καταντήσανε πάλι δούλοι της σαρκός, και θρηνούν σαν τους Πρωτόπλαστους που κάθονταν έξω από τον Παράδεισο, μη μπορώντας να ξαναμπούν μέσα.
Η Δίψα του Σύγχρονου Ανθρώπου
Ξέρω πως πολλοί, διαβάζοντας αυτά που γράφω, θα πουν πως η ζωή μας σήμερα δεν σηκώνει τέτοια «καλογερίστικα» πράγματα. Μα δεν έχουν δίκιο. Οι σημερινοί άνθρωποι δεν είναι όλοι ευχαριστημένοι από τη ζωή που ζουν, ας έχουν κάθε λογής υλικές ανέσεις και ασχολίες. Ίσα-ίσα, σήμερα η ανθρώπινη ψυχή βρίσκεται σε παραζάλη και σε αγωνία, γιατί είδε καθαρά πως, ενώ ήλπιζε να πιάσει την ευτυχία με την επιστήμη και την υλική ή διανοητική δραστηριότητα, δεν πέτυχε αυτό που προσδοκούσε.
Υπάρχουν, λοιπόν, πολλοί άνθρωποι που διψούν για την αληθινή τροφή της ψυχής, και γι’ αυτούς γράφω. Και εκτός από την Ελλάδα, μια τέτοια δίψα κατατρώει εκατομμύρια κόσμο, κατά τα λόγια του Προφήτη που λέει: «Να, έρχονται ημέρες, λέγει Κύριος, και θα στείλω επάνω στη γη όχι πείνα για ψωμί, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα του να ακούσετε λόγον Κυρίου»…
Η Ορθοδοξία ως Ανάλλακτη Κιβωτός
Η Ορθοδοξία είναι η πηγή απ’ όπου τρέχουν να ξεδιψάσουν άνθρωποι που δεν βρήκαν την αλήθεια ούτε στον Καθολικισμό, ούτε στον Προτεσταντισμό, ούτε σε καμία άλλη από τις μυριάδες αιρέσεις που υπάρχουν σήμερα. Έτσι αποδεικνύεται πως η Ορθοδοξία είναι η πρώτη και ανάλλακτη Εκκλησία, που δεν παραμορφώθηκε από κοσμικούς νεωτερισμούς· η κιβωτός που κλείνει μέσα της την αληθινή αποκάλυψη της χριστιανικής αλήθειας. Και η αυστηρή παράδοσή της είναι το μέσο με το οποίο διατηρήθηκε αυτή η αλήθεια, όχι σαν αφηρημένη έννοια, αλλά σαν ζωντανή πραγματικότητα.
Στον πρόλογο της «Φιλοκαλίας», ο πατήρ Νίκων γράφει ανάμεσα στα άλλα: «Οι βάσεις της Ορθοδοξίας είναι η Αγία Γραφή και οι Παραδόσεις, άλλες προφορικές και άλλες γραμμένες στα έργα των Πατέρων».
Αλλού σημειώνει: «Επειδή στις ημέρες μας δεν έχουμε πνευματικούς οδηγούς, γίνεται απαραίτητη η συνεχής μελέτη των ιερών αυτών έργων, ώστε να ακολουθήσει κανείς ακίνδυνα αυτόν τον θαυμάσιο δρόμο που ανοίγει η τέχνη των τεχνών, η επιστήμη των επιστημών της πνευματικής τελειοποιήσεως. Για να επιτύχουμε σε τούτο, είναι ανάγκη να έχουμε γνήσια ταπείνωση, ειλικρίνεια, εγκαρτέρηση και αγνότητα».
Και όμως, εμείς οι Έλληνες, που έχουμε αυτόν τον ανεκτίμητο θησαυρό της Ορθοδοξίας, θέλουμε να τραφούμε θρησκευτικά με λογής-λογής ξένα άχυρα. Όπως είπε και ο πατήρ Νίκων σε κάποιον δικό μας που επισκέφθηκε το Άγιον Όρος: «Πρέπει να θεωρείς τον εαυτό σου πολύ ευτυχισμένο που είσαι ορθόδοξος. Γιατί πολυτιμότερο πράγμα από την Ορθοδοξία δεν υπάρχει στον κόσμο».
Πηγή αρχικού κειμένου: Απόσπασμα άρθρου του Φώτη Κόντογλου στο περιοδικό ΚΙΒΩΤΟΣ, Ιανουάριος 1955.
Αναδημοσίευση: Περιοδικό «Ο Όσιος Φιλόθεος της Πάρου ο Ασκητής και Ιεραπόστολος (1884-1980)», Τετραμηνιαίο τεύχος ορθοδόξου πνευματικής οικοδομής, Τεύχος 1, Ιανουάριος – Απρίλιος 2001, Θεσσαλονίκη, Έκδοσις: «Ορθόδοξος Κυψέλη».
Επιμέλεια / Προσαρμογή: Greekaffair
