Μοναστηριακός Τουρισμός: Η Βυζαντινή Μονή του Οσίου Λουκά στη Βοιωτία
Η Ιερά Μονή του Οσίου Λουκά είναι χτισμένη στις δυτικές υπώρειες του Ελικώνα, κάτω από την ακρόπολη της αρχαίας Στείριδας, κοντά στο χωριό Στείρι, στη Βοιωτία.
Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της μεσοβυζαντινής τέχνης και αρχιτεκτονικής και περιλαμβάνεται στον κατάλογο μνημείων παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, από κοινού με τα άλλα δύο σωζόμενα μοναστήρια της μεσοβυζαντινής περιόδου στην Ελλάδα, τη Νέα Μονή και τη Μονή Δαφνίου.
Η Μονή του Οσίου Λουκά είναι, ωστόσο, μεγαλύτερη και διαφέρει από το Δαφνί και τη Νέα Μονή στο ότι είναι αφιερωμένη σε έναν μοναδικό Όσιο, τον Όσιο Λουκά τον Στειριώτη (29 Ιουλίου 896 – 7 Φεβρουαρίου 953).
Ο ναός της Παναγίας, ο παλαιότερος στο συγκρότημα, είναι ο μόνος για τον οποίο είναι γνωστό ότι χτίστηκε στην κυρίως Ελλάδα τον 10ο αιώνα. Ακολουθεί τον αρχιτεκτονικό τύπο του σύνθετου τετρακιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με τρούλο, ο οποίος χαρακτηρίζει την αρχιτεκτονική σχολή της Κωνσταντινούπολης. Στον κυρίως ναό προστέθηκε ευρύχωρος νάρθηκας, η λεγόμενη λιτή. Στα δυτικά της λιτής, ένας ιδιότυπος εξωνάρθηκας αποτελείται από ένα ανοιχτό προστώο με δύο κλειστά διαμερίσματα στα δύο άκρα, τα οποία προεξείχαν από το περίγραμμα του κυρίως ναού. Το νότιο διαμέρισμα του εξωνάρθηκα ενσωματώθηκε στη μεταγενέστερη εκκλησία, το καθολικό της μονής.
Κατά τη διάρκεια αναστηλωτικών εργασιών, κάτω από την ορθομαρμάρωση του καθολικού, αποκαλύφθηκε μια εξαιρετική τοιχογραφία, η οποία διακοσμούσε άλλοτε τον ανατολικό τοίχο του νοτίου διαμερίσματος του εξωνάρθηκα. Η μοναδική τοιχογραφία που σώθηκε από την αρχική διακόσμηση του ναού της Παναγίας ιστορεί την εμφάνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Ιησού του Ναυή πριν από την άλωση της Ιεριχούς. Τοιχογραφίες διασώζονται επίσης στο νότιο σκέλος του σταυρού και στο διακονικό. Παριστάνονται συνολικά πέντε μορφές ιεραρχών, οι οποίες έχουν χρονολογηθεί στο τέλος του 12ου αιώνα.
Το Καθολικό, που χτίστηκε για να στεγάσει τα λείψανα του οσίου, είναι η μεγαλύτερη εκκλησία του συγκροτήματος και βρίσκεται νότια της εκκλησίας της Παναγίας. Ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του σταυροειδούς οκταγωνικού ναού, στον οποίο ο τρούλος (διάμ. περ. 9 μ.) στηρίζεται σε οκτώ πεσσούς, αντί των τεσσάρων του κανονικού εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού. Οι πεσσοί αυτοί είναι τοποθετημένοι πιο κοντά στους τοίχους, διευρύνοντας τον κεντρικό χώρο του κυρίως ναού. Ο συγκεκριμένος τύπος είναι ειδικότερα γνωστός ως σύνθετος οκταγωνικός ή ηπειρωτικός, καθώς η σταυροειδής διάταξη διατηρείται στις καμάρες της οροφής και ανάμεσά τους παρεμβάλλονται ημιχώνια. Χαρακτηριστικό του τύπου είναι και η διαμόρφωση περιστώου γύρω από τον κεντρικό χώρο του κυρίως ναού.
Από τα παρεκκλήσια που πλαισιώνουν τον τετράγωνο πυρήνα, ιδιαίτερη σημασία έχει το βορειοανατολικό, γιατί εκεί, και στο σημείο επικοινωνίας με τη βόρεια κεραία του σταυρού, έχει τοποθετηθεί η μαρμάρινη λειψανοθήκη του οσίου. Είναι το τμήμα του καθολικού που συνδέεται με τον ναό της Παναγίας, διευκολύνοντας τη διέλευση των προσκυνητών μπροστά από το λείψανο και την είσοδό τους στον ναό της Παναγίας.
Ταυτόχρονα με το καθολικό κτίστηκε η κρύπτη, η οποία έχει σε κάτοψη το σχήμα σταυροειδούς τετρακιόνιου ναού. Στην κρύπτη στεγάζεται ο αρχικός τάφος του Οσίου Λουκά, που βρίσκεται στον βόρειο τοίχο, ακριβώς κάτω από τον χώρο του καθολικού, όπου τοποθετήθηκε η λειψανοθήκη του οσίου. Δύο ακόμη τάφοι στην κρύπτη ανήκουν σε επιφανείς ηγουμένους του μοναστηριού.
Άλλα κτήρια που έχουν αναστηλωθεί είναι το βορδονάρειο (στάβλος), στο οποίο εκτίθενται αποτοιχισμένες τοιχογραφίες του 18ου αιώνα από τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνος, μετόχι του Οσίου Λουκά στην περιοχή του Στειρίου, το φωτάναμμα με τη χαρακτηριστική καπνοδόχο και η τράπεζα, η οποία από το 1993 λειτουργεί ως μουσείο και περιλαμβάνει αρχιτεκτονικά μέλη από διάφορες οικοδομικές φάσεις της μονής και ευρήματα από τη γύρω περιοχή.
Το 1990 η Μονή του Οσίου Λουκά στο Στείρι Βοιωτίας, η Μονή Δαφνίου και η Νέα Μονή Χίου προστέθηκαν στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, με βάση τα παρακάτω κριτήρια:
-
«να αποτελεί αριστούργημα της ανθρώπινης δημιουργικής διάνοιας»
-
«να αποτελεί σημαντικό παράδειγμα τύπου κτηρίου, αρχιτεκτονικού ή τεχνολογικού συνόλου ή τοπίου, που απεικονίζει σημαντική ή σημαντικές φάσεις της ανθρώπινης ιστορίας»
-
παρά τη γεωγραφική τους απόσταση (το πρώτο στη Βοιωτία, το δεύτερο στην Αττική και το τρίτο στο Αιγαίο), τα τρία αυτά μοναστήρια ανήκουν στην ίδια τυπολογική σειρά.
Και οι τρεις εκκλησίες έχουν κτισθεί με μεγάλο θόλο, ο οποίος στηρίζεται με μικρές αψίδες, δημιουργώντας έναν οκταγωνικό χώρο. Διαθέτουν ποικίλο διάκοσμο, πολύχρωμες ορθομαρμαρώσεις και ψηφιδωτά σε χρυσό φόντο, όλα χαρακτηριστικά της περιόδου 961–1204 μ.Χ., επί Δυναστείας των Μακεδόνων και των Κομνηνών αυτοκρατόρων, δηλαδή της Δεύτερης Περιόδου Ακμής της Βυζαντινής Τέχνης.
Στοιχεία επικοινωνίας
Ηγούμενος: Αρχιμ. Σεραφείμ Παυλίδης
Τηλ.: 22670 22228, 22670 21305
Fax: 22670 21164
URL: http://osiosloukas.gr
Ώρες κοινού:
09:00 π.μ. – 16:30 τον χειμώνα
09:00 π.μ. – 16:00 & 17:30 – 18:30 το καλοκαίρι
Ημερομηνίες εορτής:
7 Φεβρουαρίου (Κοίμηση Οσίου Λουκά)
3 Μαΐου (Ανακομιδή Ιερού Λειψάνου του Οσίου Λουκά και επέτειος εγκαινίων του καθολικού της μονής)
Κυριακή των Προπατόρων (Επανακομιδή του Ιερού Λειψάνου του Οσίου Λουκά)
15 Αυγούστου (Πανήγυρη του Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου)
Πώς θα μεταβείτε
Η Ιερά Μονή Οσίου Λουκά απέχει 165 χλμ. από την Αθήνα, 32 χλμ. από τη Λιβαδειά και 35 χλμ. από τους Δελφούς. Βρίσκεται σε υψόμετρο 450 μέτρων και η κατάσταση του οδοστρώματος (άσφαλτος) είναι καλή. Από την Αθήνα, μέσω της Εθνικής Οδού, περνάμε περιφερειακά τη Λιβαδειά με κατεύθυνση τους Δελφούς, στη συνέχεια κατευθυνόμαστε προς το Δίστομο και ακολουθούμε τις πινακίδες για τη μονή.
