Κινητό: η αόρατη υποταγή του σύγχρονου ανθρώπου — η στιγμή που το εργαλείο έγινε αφέντης και ο άνθρωπος, σιωπηλά και ανεπαίσθητα, αποδέχθηκε τον ρόλο του δούλου.
Editorial: Κυριάκος Τσικορδάνος
Η υποταγή στο κινητό
Το κινητό τηλέφωνο μπήκε στη ζωή μας ως εργαλείο. Σήμερα, όμως, μοιάζει να έχει μετατραπεί σε κάτι πολύ περισσότερο — σε μια αόρατη δύναμη που καθορίζει τον χρόνο μας, κατευθύνει την προσοχή μας και, σιωπηλά, επηρεάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και σχετιζόμαστε. Δεν το κρατάμε απλώς στα χέρια μας∙ το κουβαλάμε μέσα στην καθημερινότητά μας, μέσα στις σχέσεις μας, μέσα στην ίδια μας την ύπαρξη.
Και κάπου ανάμεσα σε ειδοποιήσεις, μηνύματα και εικόνες, χωρίς θόρυβο και χωρίς αντίσταση,
αρχίσαμε να σκύβουμε το κεφάλι — όχι μόνο πάνω από μια συσκευή, αλλά μπροστά σε έναν νέο τρόπο ζωής που αντικαθιστά τον ανθρώπινο με τον ψηφιακό.
Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία ο άνθρωπος δημιουργούσε εργαλεία για να υπηρετεί τη ζωή του∙ όχι για να την καθορίζει, ούτε βεβαίως για να την υποκαθιστά. Το μαχαίρι, λόγου χάρη, δεν γεννήθηκε για να αφαιρεί ζωή, αλλά για να τη διευκολύνει. Η αξία του οριζόταν από τη χρήση του, και η χρήση του από τον άνθρωπο. Ποτέ το εργαλείο δεν στάθηκε υπεράνω του δημιουργού του. Κι όμως, σήμερα, ενώπιον μιας μικρής φωτεινής επιφάνειας, μοιάζει σαν να έχουμε ανατρέψει αυτή τη θεμελιώδη σχέση.
Το κινητό τηλέφωνο, από απλό μέσο επικοινωνίας, από ταπεινή γέφυρα που ένωνε αποστάσεις και ανθρώπους, μετασχηματίστηκε σε κάτι πολύ ευρύτερο: σε ρυθμιστή του χρόνου μας, σε διαχειριστή της προσοχής μας, σε σιωπηλό καθοδηγητή της σκέψης και του συναισθήματός μας. Και το πλέον ανησυχητικό δεν είναι η χρήση, αλλά ότι η χρήση μετατράπηκε σε ανάγκη και η ανάγκη σε εξάρτηση.
Διότι, ναι, το κινητό δεν είναι πια απλώς ένα εργαλείο. Έχει καταστεί ένα «ψηφιακό ναρκωτικό». Ένας μηχανισμός που τροφοδοτεί καθημερινά τον εγκέφαλο με μικρές, συνεχείς δόσεις διέγερσης. Και όπως κάθε μορφή εθισμού, δεν γίνεται αμέσως αντιληπτός. Εγκαθίσταται σιωπηλά, διαμορφώνει συνήθειες, αλλοιώνει προτεραιότητες και καθορίζει συμπεριφορές.
Έτσι, ο άνθρωπος δεν κρατά πλέον απλώς το κινητό του∙ το αναζητά, το χρειάζεται, το υπακούει.
Η εικόνα των σκυμμένων κεφαλιών δεν είναι, λοιπόν, μια απλή καθημερινή συνήθεια. Είναι ένα σύμπτωμα. Είναι η σιωπηλή αποτύπωση μιας νέας σχέσης εξάρτησης. Άνθρωποι παντού με το βλέμμα στραμμένο προς τα κάτω, σε μια σχεδόν τελετουργική προσήλωση σε μια οθόνη.
Και αν κάποτε ο άνθρωπος έσκυβε το κεφάλι μπροστά σε αφέντες, ως ένδειξη υποταγής, σήμερα μοιάζει να επαναλαμβάνει την ίδια κίνηση — όχι μπροστά σε πρόσωπα, αλλά μπροστά σε μια μηχανή, σε μια ψηφιακή οθόνη που ονομάζεται κινητό.
Μια στάση που θυμίζει περισσότερο υποταγή παρά επιλογή.
Και μέσα σε αυτή τη μετάβαση, αρχίσαμε να χάνουμε ό,τι μας έκανε ανθρώπους.
Η αγάπη, ως βίωμα, ως άγγιγμα, ως παρουσία, υποχώρησε μπροστά σε σύμβολα. Αντικαταστάθηκε από εικονίδια, από καρδιές, από μηνύματα χωρίς φωνή. Λέμε «σ’ αγαπώ» χωρίς να το προφέρουμε. Στέλνουμε αγκαλιές χωρίς να αγγίζουμε. Και έτσι, η αγάπη μετατρέπεται από εμπειρία σε αναπαράσταση.
Το φλερτ έχασε τη μαγεία του βλέμματος και έγινε ειδοποίηση.
Η φιλία έγινε «σύνδεση» χωρίς βάθος.
Η ψυχολογική στήριξη έγινε μήνυμα.
Ο πόνος έγινε κείμενο.
Η αγωνία έγινε ένδειξη πληκτρολόγησης.
Η επικοινωνία δεν χάθηκε — απογυμνώθηκε.
Χάθηκε το βλέμμα.
Χάθηκε η φωνή.
Χάθηκε η παρουσία.
Σήμερα, μπορούμε να αγαπήσουμε, να τσακωθούμε, να συγχωρήσουμε ή να χωρίσουμε μέσα από μια οθόνη. Χωρίς να κοιταχτούμε ποτέ στα μάτια.
Υποβιβάσαμε τον άνθρωπο και αναβαθμίσαμε τη μηχανή
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αντικαταστήσαμε το φυσικό με το τεχνητό, το αυθεντικό με το κατασκευασμένο. Υποβιβάσαμε τον άνθρωπο και αναβαθμίσαμε τη μηχανή.
Παραδώσαμε τη μνήμη μας, τη σκέψη μας, τις συνήθεις μας, ακόμη και τα προσωπικά μας δεδομένα. Ξεγυμνώσαμε τη ζωή μας για λίγα δευτερόλεπτα αναγνωρισιμότητας.
Και έτσι, γίναμε πιο ευάλωτοι από ποτέ. Η κοινωνικοποίηση μετατοπίστηκε. Από τη ζωή, στην οθόνη. Από τη φύση, στον καναπέ. Από τη συνάντηση, στην απομόνωση. Ακόμη και το μυαλό μας αλλάζει. Η μνήμη εξασθενεί. Η συγκέντρωση μειώνεται. Η σκέψη απλοποιείται. Το κινητό έγινε προέκταση του νου — και, πολλές φορές, υποκατάστατό του.
Και τότε γεννιέται το πιο δύσκολο ερώτημα:
Μήπως δεν χάσαμε απλώς συνήθειες; Μήπως χάσαμε κομμάτια της ανθρώπινης ύπαρξης; Δεν είναι η τεχνολογία ο εχθρός. Είναι η άκριτη παράδοση σε αυτήν.
Ίσως, λοιπόν, ήρθε η στιγμή να θυμηθούμε.
Να σηκώσουμε το κεφάλι.
Να ξανακοιταχτούμε στα μάτια.
Να ξαναμιλήσουμε πραγματικά.
Να αγγίξουμε και να αγγιχτούμε.
Να ξαναμάθουμε να λέμε «σ’ αγαπώ» με φωνή — όχι με σύμβολα. Διότι, αν κάτι πραγματικά διακυβεύεται, δεν είναι η τεχνολογία.
Είναι ο ίδιος ο άνθρωπος.
