«Να τα πούμε;» το έθιμο των καλάντων σε όλη την Ελλάδα

«Να τα πούμε;» Ανακαλύψτε την ιστορία και τις παραδόσεις των Χριστουγεννιάτικων καλάντων στην Ελλάδα: από τις αρχαίες καλένδες και την παράδοση του Αγίου Φραγκίσκου έως τα τοπικά έθιμα, τους στίχους και τα μουσικά όργανα που συνοδεύουν τα Κάλαντα των Χριστουγέννων, του Αγίου Βασιλείου και των Φώτων.

Κάθε χρόνο, τα Χριστούγεννα, τα παιδιά στην Ελλάδα διατηρούν ζωντανή την παράδοση των καλάντων, τραγουδώντας με χαρά από σπίτι σε σπίτι. Από τις αρχαίες καλένδες μέχρι τις σημερινές ευχές, τα Κάλαντα αποτελούν ένα έθιμο γεμάτο ιστορία, θρησκευτική σημασία και ευχές για καλοτυχία και ευημερία.

Το έθιμο, κάθε παραμονή Χριστουγέννων, Αγίου Βασιλείου και Φώτων, να τραγουδούν τα παιδιά τα κάλαντα, είναι παλιό. Το όνομά τους προέρχεται από τη λατινική λέξη calendae (καλένδες), όπως έλεγαν οι Ρωμαίοι τις πρωτομηνιές, τις οποίες στη βυζαντινή εποχή συνήθιζαν να γιορτάζουν με ιδιαίτερη λαμπρότητα, κυρίως τις καλένδες του Ιανουαρίου. Τα παιδιά, και τότε όπως και σήμερα, πήγαιναν στα σπίτια και έλεγαν διάφορα άσματα για να πάρουν φιλοδώρημα.

Ο Άγιος Φραγκίσκος, σύμφωνα με μια παράδοση, είναι εκείνος που διέσωσε τη συνήθεια να ψάλλονται τα κάλαντα των Χριστουγέννων. Λέγεται μάλιστα πως όταν οι χωρικοί πήγαν να δουν τη Χριστουγεννιάτικη σκηνή του, αυτός τους είπε να τραγουδήσουν. Τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα, στην πραγματικότητα, είναι πρωτοχρονιάτικα, καθώς μέχρι τον 4ο αιώνα η 25η Δεκεμβρίου γιορταζόταν ως αρχή του έτους.

Άλλοι πιστεύουν ότι το έθιμο μάς έρχεται από τις αρχαίες διονυσιακές γιορτές. Και τότε τα παιδιά τα έλεγαν, όπως και σήμερα, κρατώντας στο χέρι ένα κλαδί δάφνης ή ελιάς, τυλιγμένο με πρόβειο μαλλί. Το κλαδί αυτό ονομαζόταν Ερεσιώνη, επειδή ήταν περιτυλιγμένο με μαλλί και συμβόλιζε την ευφορία και τη γονιμότητα.

Ό,τι και να πουν όμως, μια είναι η αλήθεια: το έθιμο θεωρήθηκε αρχικά ειδωλολατρικό και γι’ αυτό τα κάλαντα είχαν απαγορευτεί από τους Πατέρες της Εκκλησίας, οι οποίοι προσπαθούσαν να απομακρύνουν τους χριστιανούς από τις προγονικές αναμνήσεις τους. Συγκεκριμένα, καταδικάστηκε ως ειδωλολατρικό έθιμο στη ΣΤ’ Οικουμενική Σύνοδο το 68ο μ.Χ. Αυτοί που συμμετείχαν στο έθιμο των καλάντων ονομάζονταν «Μηναγύρτες».

Με την πάροδο του χρόνου, τα Κάλαντα απέκτησαν θρησκευτικό χαρακτήρα και πλέον είναι ένα χριστουγεννιάτικο έθιμο που φέρνει χαρά και τύχη. Πρόκειται για δημοτικά τραγούδια με ευχές, που διαφοροποιούνται στους στίχους ανάλογα με τη γιορτή — Χριστούγεννα, Άγιο Βασίλειο και Φώτα — αλλά σε γενικές γραμμές περιλαμβάνουν ευχετικές προσφωνήσεις και κολακευτικά εγκώμια για τους νοικοκυραίους.

Τα Κάλαντα και οι Στίχοι τους

Οι στίχοι εκφράζουν παινέματα:

• Για την ομορφιά και νοικοκυροσύνη της σπιτονοικοκυράς

• Για την αρχοντιά και απλοχεριά του νοικοκύρη

• Για την ηθική και την πρόοδο κάθε μέλους της οικογένειας

Ανάλογα με το επάγγελμα, έπλεκαν διαφορετικούς στίχους για ναυτικό, τσοπάνη, γεωργό, μαθητή, κοπέλα της παντρειάς κ.λπ. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας, τα άσματα περιείχαν και υπονοούμενες φράσεις όπως:

«Κυρά ψηλή, κυρά Χρυσή, κυρά καμαρωμένη
Όντας θε να ρθη κι ο καιρός ν’ αστράψη πάλι τ’ άστρο»

«Αν είναι τώρα σκοτεινιά και σβύουνε τα επουράνια
γοργά θα φύγη η καταχνιά και θα φωτίση ο κόσμος»

Ο τρόπος που τα έλεγαν ήταν σχεδόν πανομοιότυπος σε όλα τα μέρη. Τα παιδιά ζητούσαν άδεια από τους νοικοκυραίους με την καθιερωμένη φράση «Να τα πούμε;» πριν αρχίσουν την ψαλμωδία τους. Η άδεια ήταν απαραίτητη και ίσως αποτελεί απομεινάρι της τουρκοκρατίας.

Τα Κάλαντα Σήμερα

Τα τραγούδια συνοδεύονται από παραδοσιακά όργανα: τρίγωνο, λαούτο, νταούλι, τσαμπούνα, φλογέρα, φυσαρμόνικα, ακορντεόν και τύμπανο. Τα παιδιά ή οι ομάδες παιδιών κρατούν τρίγωνο και πηγαίνουν σε σπίτια, γειτονιές, καταστήματα και δημόσιους χώρους, πάντα ρωτώντας «Να τα πούμε;». Υπάρχουν διάφορες παραλλαγές των τραγουδιών (εθνικά, αστικά, τοπικά ή παραδοσιακά), με περισσότερες από 30 μόνο στον Ελλαδικό χώρο. Κάποια αγγλοσαξωνικά χριστουγεννιάτικα τραγούδια έχουν μεταγλωττιστεί στα ελληνικά.

Μετά το τέλος του τραγουδιού και των ευχών «Χρόνια Πολλά», τα παιδιά παίρνουν φιλοδώρημα. Παλαιότερα ήταν φαγώσιμα (γλυκό, φρούτο, ξηροί καρποί), τώρα είναι κυρίως χρήματα, γι’ αυτό και υπάρχει η παράδοση της κουλούρας.

Σε ορισμένες περιοχές, σκοπός της απαγγελίας των καλάντων και η οικονομική συνδρομή αφορά σε κοινωνικό σκοπό, π.χ. ανέγερση ή επιδιόρθωση ναού (μαντινάδες στην Κρήτη, κοτσάκια).

Τοπικά Έθιμα και Παραδόσεις

Χίος: Βράδυ παραμονής, ομάδες παιδιών ή ανδρών γύριζαν στα σπίτια με τύμπανα και φλογέρες.

Κοζάνη: Τα παιδιά κρατούσαν ένα ξύλο σε σχήμα Τ (τζομπανίκα) για να χτυπούν τις πόρτες και ένα υφαντό σακούλι (τροβά) για τα δώρα. Οι νοικοκυρές προσέφεραν μήλα, σύκα, καρύδια, κουλουράκια, αβγά ή χρήματα.

Ήπειρος: Τραγουδούσαν τα κάλαντα με χαρακτηριστικά παιγνιώδεις στίχους, όπως:

«Κόλιαντα, μπάμπω, κόλιαντα,
και μένα κολιαντίνα.
Κι αν δεν μου δώσεις,
δώσ’ μας την θυγατέρα σ’.»

Πανελλήνια Κάλαντα

Χριστός γεννάται σήμερον…

Καλήν ημέραν άρχοντες,
αν είναι ο ορισμός σας,
Χριστού τη θεία γέννηση
να πω στ’ αρχοντικό σας.
Χριστός γεννάται σήμερον
εν Βηθλεέμ τη πόλη,
οι ουρανοί αγάλλονται,
χαίρει η φύσις όλη.

Μωραΐτικα:

Χριστούγεννα, Πρωτούγεννα, πρώτη γιορτή του χρόνου,
για βγάτε, δέτε, μάθετε, πως ο Χριστός γεννάται…

Ηπειρώτικα:

Ελάτε εδώ γειτόνισσες
και εσείς γειτονοπούλες,
τα σπάργανα να φτιάξουμε και το Χριστό ν΄ αλλάξουμε…

Κρητικά:

Καλήν εσπέραν άρχοντες αν είναι ορισμός σας,
Χριστού τη Θεία Γέννηση να πω στ’ αρχοντικό σας…

Θράκης:

Χριστός γεννιέται, χαρά στον κόσμο,
χαρά στον κόσμο, στα παλληκάρια…

Φέτος, που τα παιδιά δεν θα βγουν να πουν τα κάλαντα, ας τα τραγουδήσουμε δυνατά στα σπίτια μας για καλοτυχία και ευημερία! Καλά κι ευλογημένα Χριστούγεννα σε όλους!