Ο Ισαπόστολος Άγιος Μέγας Φώτιος γιορτάζει σήμερα, 6 Φεβρουαρίου. Υπήρξε υπέρμαχος των γραμμάτων και διέσωσε την αρχαία ελληνική γραμματεία

 

Ο Ισαπόστολος Άγιος Μέγας Φώτιος συγκαταλέγεται δικαίως στις κορυφαίες μορφές της Ορθόδοξης Εκκλησίας και της βυζαντινής ιστορίας. Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, θεολόγος, λόγιος και υπέρμαχος της παιδείας, σφράγισε με το έργο και τη διδασκαλία του όχι μόνο την εκκλησιαστική ζωή, αλλά και την πνευματική πορεία του Ελληνισμού και της Ευρώπης. Ο τίτλος «Μέγας» που του αποδόθηκε δεν αποτελεί τιμητικό σχήμα λόγου, αλλά αναγνώριση μιας πολυσχιδούς προσωπικότητας που συνδύασε την ακρίβεια της πίστης με τη βαθιά καλλιέργεια των γραμμάτων και την ανιδιοτελή προσφορά στην κοινωνία.

 

Ο τίτλος «Μέγας», που του αποδόθηκε από την Εκκλησία και την ιστορία, δεν δόθηκε τυχαία. Δεν είναι πολλοί εκείνοι που έλαβαν αυτό το προσωνύμιο, καθώς πρόκειται για τίτλο βαρύ, που απονέμεται μόνο σε ελάχιστους, οι οποίοι ξεχώρισαν αληθινά για το έργο, τη σοφία και την πνευματική τους ακτινοβολία. Με το παρόν άρθρο επιχειρείται μια παρουσίαση, με αδρές αλλά ουσιαστικές γραμμές, της προσωπικότητας του Αγίου Φωτίου και των λόγων που οδήγησαν δικαίως στην απονομή του τίτλου «Μέγας».

Ο Άγιος Φώτιος γεννήθηκε το 810 μ.Χ. –κατά άλλη άποψη το 820 μ.Χ.– από γονείς ευκατάστατους και εικονόφιλους. Ήταν ανεψιός του εικονόφιλου Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Αγίου Ταρασίου, γεγονός που τον έφερε από νωρίς αντιμέτωπο με πιέσεις και διωγμούς από το εικονομαχικό καθεστώς. Παρά τις δυσκολίες, ακολούθησε λαμπρή σταδιοδρομία στον δημόσιο βίο της Βασιλεύουσας, φθάνοντας στο υψηλό αξίωμα του πρωτοασηκρήτη.

Το 858 μ.Χ., μετά την παραίτηση του Πατριάρχη Ιγνατίου, εκλέγεται Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, με τη στήριξη της Αυγούστας Αγίας Θεοδώρας και του αδελφού της Βάρδα. Μέσα σε μόλις έξι ημέρες διήλθε όλους τους βαθμούς της ιεροσύνης, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και τον έφερε σε σοβαρή σύγκρουση με την Εκκλησία της Ρώμης.

Ένα από τα πρώτα και σημαντικότερα έργα του νέου Πατριάρχη ήταν η αναδιοργάνωση και ανασυγκρότηση της Εκκλησίας. Η μακροχρόνια διαμάχη εικονοφίλων και εικονομάχων, που διήρκεσε περισσότερο από έναν αιώνα, είχε αφήσει βαθιά τραύματα στο εκκλησιαστικό σώμα. Ο Μέγας Φώτιος εργάστηκε μεθοδικά για την επούλωσή τους, προκειμένου η Εκκλησία να προχωρήσει απερίσπαστη στο σωτηριολογικό και ποιμαντικό της έργο.

Προσέλαβε ικανούς και μορφωμένους συνεργάτες και επικέντρωσε το ενδιαφέρον του στην πνευματική αναμόρφωση του λαού και στην ιεραποστολική δράση, η οποία είχε ουσιαστικά ανασταλεί κατά την περίοδο της εικονομαχίας. Μελέτησε σε βάθος και ακολούθησε πιστά το ιεραποστολικό πρότυπο του Ιερού Χρυσοστόμου, στο οποίο αναφέρεται συχνά στα έργα του.

Κορυφαία στιγμή της ιεραποστολικής του δράσης υπήρξε ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων. Ο Μέγας Φώτιος ανέθεσε το σπουδαίο αυτό έργο στους Θεσσαλονικείς αδελφούς Κύριλλο και Μεθόδιο, οι οποίοι όχι μόνο εκχριστιάνισαν τους Βουλγάρους, αλλά τους κατέστησαν και φίλους και συμμάχους του Βυζαντίου. Παρά τις πιέσεις του Πάπα Ρώμης Νικολάου Α΄ και τις αντιδράσεις των Φράγκων, ο Φώτιος διατήρησε τους Βουλγάρους υπό την κανονική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Ο καθηγητής Ιωάννης Καραγιαννόπουλος, αναφερόμενος στην εκκλησιαστική και διπλωματική δεινότητα του Μεγάλου Φωτίου, σημειώνει χαρακτηριστικά ότι «ο Φώτιος υπήρξε μία από τις αξιολογότερες προσωπικότητες της εποχής του· λίαν πεπαιδευμένος, οξυνούστατος και προικισμένος με διπλωματικά χαρίσματα πρώτης τάξεως, ήταν ο ενδεδειγμένος ηγέτης της Ανατολικής Εκκλησίας σε εκείνη την κρίσιμη περίοδο».

Κατά τη βασιλεία του ηγεμόνα Βόριδα (852–889), ο οποίος βαπτίσθηκε χριστιανός λαμβάνοντας το όνομα Μιχαήλ, ολοκληρώθηκε η κατήχηση και το βάπτισμα του βουλγαρικού λαού. Τα γεγονότα αυτά έλαβαν χώρα το 864 μ.Χ.. Στο πλαίσιο αυτό, ο Πατριάρχης Φώτιος απέστειλε στον Μιχαήλ περίφημη επιστολή, στην οποία απαντά στο διαχρονικό ερώτημα: «Τί ἐστίν ἔργον τοῦ ἄρχοντος;».

Στην επιστολή αυτή, ο Άγιος Φώτιος διατυπώνει παραινέσεις εξαιρετικής επικαιρότητας:

1. «Ὁ τῶν ἀρχόντων τρόπος νόμος γίνεται τοῖς ὑπὸ χεῖρα» – Το ήθος των αρχόντων γίνεται νόμος για τον λαό.
2. «Οἱ περὶ τὸν ἄρχοντα φαῦλοι…» – Το περιβάλλον του άρχοντα συμβάλλει καθοριστικά στη διαφθορά ή την αρετή.
3. «Ὅταν τις ἄρχῃ ἑαυτοῦ…» – Όποιος άρχει του εαυτού του, άρχει αληθινά και των άλλων.
4. «Κτῶ φίλους μὴ τοὺς φαύλους…» – Να επιλέγεις τους άριστους ως φίλους.
5. «Μὴ ζήτει παρὰ φίλων τὰ ἡδέα…» – Να προτιμάς την αλήθεια από την κολακεία.
6. «Πολλαχόθεν δεῖ τὸν ἄρχοντα…» – Να ζητάς τη γνώμη των πολιτών.
7. «Ἄρχοντας μὲν τινες ἔφησαν…» – Μεγαλύτερο κατόρθωμα είναι η ηθική ανόρθωση μιας φαύλης πολιτείας.
8. «Τὰς μετὰ σφοδρότητος ὑποσχέσεις…» – Προσοχή στις υπερβολικές υποσχέσεις.
9. «Χρυσὸς ἅπαντα τὰ ἀνθρώπινα στρέφει…» – Ο πλούτος ως πειρασμός και παγίδα.
10. «Ὅσῳ τις προέχει τῇ ἀρχῇ…» – Η εξουσία απαιτεί αντίστοιχη αρετή.

Η επιστολή αυτή απευθύνεται διαχρονικά σε όλους: άρχοντες και αρχόμενους, νέους και ηλικιωμένους, πλούσιους και φτωχούς.

Στον τομέα της παιδείας, ο Μέγας Φώτιος υπήρξε πρωτοπόρος. Πίστευε ακράδαντα ότι η χριστιανική πίστη, σε αρμονικό συνδυασμό με τη θύραθεν παιδεία, διαμορφώνει ολοκληρωμένες προσωπικότητες και υψηλά πολιτισμικά ιδεώδη. Ίδρυσε σχολεία, ενίσχυσε την εκπαίδευση και ανέδειξε το περίφημο Πανεπιστήμιο της Μαγναύρας, όπου δίδαξαν οι σπουδαιότεροι λόγιοι της εποχής. Ο ίδιος δίδαξε φιλοσοφία για πολλά χρόνια.

Ιδιαίτερη ήταν και η συμβολή του στη διάσωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Με εντολή του αντιγράφονταν συστηματικά τα έργα των αρχαίων συγγραφέων. Στο μνημειώδες έργο του «Μυριόβιβλος» διασώθηκαν περιγραφές και αποσπάσματα ανεκτίμητων έργων, πολλά από τα οποία θα είχαν χαθεί οριστικά χωρίς τη φροντίδα του.

Το θεολογικό έργο του Μεγάλου Φωτίου υπερασπίστηκε την Ορθόδοξη πίστη, αντιμετώπισε αιρέσεις και αντέκρουσε τις παπικές αξιώσεις και το δόγμα του Filioque. Η Σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως (879–880), την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί Η΄ Οικουμενική, δικαίωσε τους αγώνες του. Η ιστορία επιβεβαίωσε τη διορατικότητά του.

Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, ο Μέγας Φώτιος συγκαταλέγεται δικαίως στη χορεία των μεγάλων Πατέρων και Ισαποστόλων. Μετά του υμνωδού, τον μεγαλύνουμε λέγοντας:

«Χαίροις, ὀρθοδόξων φωταγωγέ, καὶ τῆς Ἐκκλησίας νυμφοστόλε καὶ ὁδηγέ…»

Η μνήμη του τιμάται κάθε χρόνο με λατρευτικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, όπως τα «Φώτια» στη Μητρόπολη Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος, υπενθυμίζοντας διαρκώς τη διαχρονική αξία της πίστης, της παιδείας και της αρετής που εκείνος υπηρέτησε.

Ἀπολυτίκιον Ἦχος πλ. α’ – Τὸν συνάναρχον Λόγον

Τῆς σοφίας ἐκφάντωρ λαμπρὸς γενόμενος, Ὀρθοδοξίας ἐδείχθης θεοπαγῆς προμαχών, τῶν Πατέρων καλλονὴ Φώτιε μέγιστε, οὐ γὰρ αἱρέσεων δεινῶν, στηλιτεύεις τὴν ὀφρύν, Ἐώας τὸ θεῖον
σέλας, τῆς Ἐκκλησίας λαμπρότης, ἣν διατηρεῖ Πάτερ ἄσειστον.

Ἕτερον Ἀπολυτίκιον

Ὡς τῶν ἀποστόλων ὁμότροπος καὶ τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος, τῷ
Δεσπότῃ τῶν ὅλων ἱκέτευε, Φώτιε, εἰρήνην τῇ οἰκουμένῃ
δωρίσασθαι, καὶ ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν τὸ μέγα ἔλεος.

 

 

 

Διαβάστε επίσης συναξάρια και άλλων Αγίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, μέσα από το εορτολόγιο του Greekaffair.gr.