Οκτώβριος: Ήθη, έθιμα, παραδόσεις & Γιορτές του Φθινοπώρου

Οκτώβριος: Ήθη, Έθιμα, Παραδόσεις & Γιορτές του Φθινοπώρου

Ο Οκτώβριος,είναι ο δέκατος μήνας του Γρηγοριανού Ημερολογίου και ο δεύτερος μήνας του φθινοπώρου, διαρκεί 31 ημέρες. Πρόκειται για έναν μήνα γεμάτο παράδοση, λαογραφία και ιστορικά γεγονότα, που σημαδεύουν τη ζωή κάθε οικογένειας και νοικοκύρη.

Στην πραγματικότητα, ο Οκτώβριος ξεχωρίζει για τη φθινοπωρινή σπορά, την Τζαμάλα, τα Θεσμοφόρια και τον Αϊ-Δημήτρη. Επιπλέον, περιλαμβάνει γιορτές και σημαντικές ιστορικές επετείους, προσφέροντας πλούσια μυστήρια, παροιμίες και παραδοσιακές εργασίες.

Προέλευση του ονόματος

Ο Οκτώβριος πήρε την ονομασία του από τη λατινική λέξη Octo (= οκτώ), επειδή στο αρχαίο δεκάμηνο ρωμαϊκό ημερολόγιο ήταν ο όγδοος μήνας. Αρχικά ήταν αφιερωμένος στον Άρη, που παριστάνονταν με μορφή κυνηγού, έχοντας λαγό στα πόδια, πουλιά πάνω από το κεφάλι του και έναν κάδο κοντά του.

Στη συνέχεια, με την προσθήκη των μηνών Ιανουαρίου και Φεβρουαρίου, το ρωμαϊκό ημερολόγιο έγινε δωδεκάμηνο, μετακινώντας τον Οκτώβριο στη δέκατη θέση, ενώ διατήρησε το παλιό του όνομα. Οι Ρωμαίοι τον ονόμαζαν επίσης Sementilius (semen = σπόρος).

Ο Οκτώβριος στην αρχαία Ελλάδα

Στην αρχαία Ελλάδα, ο Οκτώβριος αντιστοιχούσε στο δεύτερο δεκαπενθήμερο του Βοηδρομιώνα και στο πρώτο δεκαπενθήμερο του Πυανοψιώνα. Κατά συνέπεια, η περίοδος αυτή ήταν γεμάτη γιορτές, όπως Προηρόσια, Πυανόψια, Θησεία, Απατούρια, Οσχοφόρια και Θεσμοφόρια. Οι Αθηναίοι φρόντιζαν να εξασφαλίσουν τη θεϊκή προστασία για τις γεωργικές εργασίες που μόλις ξεκινούσαν.

Επιπλέον, οι Ρωμαίοι θυσίαζαν άλογα στο Πεδίο του Άρεως για να εξασφαλίσουν καλή σοδειά. Παράλληλα, τον Οκτώβριο διεξάγονταν τα περίφημα Ελευσίνια Μυστήρια σε Αθήνα και Ελευσίνα.

Ο Οκτώβριος στη λαογραφία

Στην ελληνική παράδοση, ο Οκτώβριος έχει πολλά ονόματα: Αϊ-Δημήτρης ή Αϊ-Δημητριάτης, Βροχάρης, Σποριάτης ή Σποριάς ή Σπαρτός, Μπρουμάρης (ομιχλώδης, σκοτεινός) και Παχνιστής (από την πάχνη στους αγρούς).

Επιπλέον, θεωρείται ο μήνας της σποράς, των χειμαδιών και του γυρισμού των παραδοσιακών μαστόρων στις οικογενειακές εστίες. Ο λαός λέει ότι το κρασί πρέπει να πίνεται ανέρωτο αυτόν τον μήνα, σύμφωνα με την παροιμία: «Όποιος μήνας έχει –ρο-, δεν θέλει στο κρασί νερό».

Ο Οκτώβριος και η φθινοπωρινή σπορά

Η φθινοπωρινή σπορά ξεκινά από τον Σεπτέμβριο και ολοκληρώνεται τα Χριστούγεννα. Ωστόσο, ο Οκτώβριος είναι πρωτίστως ο μήνας της σποράς. Στην Ήπειρο, τον ονομάζουν ακόμα σπαρτό.

Η προετοιμασία του σπόρου ήταν παλιά πολύ σημαντική, γιατί η καλή σοδειά εξασφάλιζε την καλοχρονιά της οικογένειας. Για να είναι επιτυχημένη, οι αγρότες ζητούν θεία δύναμη και τύχη: «Βόηθα Αϊ Νικόλα μου, – Κούνα κι εσύ το χέρι σου».

Τα πρωτοβρόχια είναι απαραίτητα για τη σπορά. Με λιτανεία εικόνων, οι αγρότες παρακαλούν το Θεό να βρέξει και να ευλογήσει τη γη.

Επιπλέον, η γιορτή της φθινοπωρινής σποράς, τα Θεσμοφόρια, τιμούσε αποκλειστικά τις γυναίκες, που, όπως η γη, είναι πηγή γονιμότητας. Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, το θρησκευτικό σημάδι του χρόνου είναι η Κυριακή του Σπορέως, που πέφτει μέσα στον Οκτώβριο.

Εθιμα

Ο πρώτος σπόρος στο Δρυμό Θεσσαλονίκης

Στο Δρυμό Θεσσαλονίκης, ο πρώτος σπόρος παρασκευάζεται με επιμέλεια. Στον σάκο προστίθενται βασιλικός (για πρασινάδα), ρόδι (ευφορία), σκόρδο (αποτροπή βασκανίας) και ασημένιο νόμισμα ή δακτυλίδι (καλή ποιότητα σοδειάς).

Η ημέρα που βγάζουν το σπόρο είναι καθοριστική για την ευφορία. Την ημέρα αυτή δεν δίνουν ούτε παίρνουν χρήματα ή ψωμί, ώστε να μην διαταραχθεί το μπερεκέτι.

Το έθιμο της Τζαμάλας

Το έθιμο της Τζαμάλας, στη Θράκη, είναι ένα γονιμοποιητικό δρώμενο του οργώματος και της σποράς. Οι αγρότες έφτιαχναν ένα μεγάλο σκελετό καμήλας, τον τύλιγαν με πανιά και προβιές, και έβαζαν κεφάλι αλόγου ή βοδιού.

Τέσσερις άντρες περπατούσαν κάτω από το χαλί, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι περπατά η καμήλα, ενώ ένα ψεύτικο παιδί καθόταν πάνω της. Μετά το ηλιοβασίλεμα, γύριζαν στα σπίτια τραγουδώντας και φωνάζοντας: «Ε! κερά! Καλή χρονιά, καλό μπερικέτι και πολύχρονη…».

Παραδοσιακές εργασίες

• Όργωμα και σπορά σιτηρών, κριθαριού και βρόμης

• Σπορά τριφυλλιού

• Ολοκλήρωση τρύγου και παραγωγή κρασιού

• Μάζεμα φθινοπωρινών φρούτων και πατάτας

• Κάψιμο φυτών για να καταστραφούν τα αυγά των εντόμων

• Κατέβασμα των βοσκών από τα βουνά στους χαμηλούς κάμπους

Γιορτές και ιστορικές επετείους

• 12 Οκτωβρίου 1944: Απελευθέρωση της Αθήνας από τους Γερμανούς

• 26 Οκτωβρίου: Αγίου Δημητρίου, ορόσημο του χειμώνα

• 28 Οκτωβρίου 1940: Επέτειος του «ΟΧΙ»

• 26 Οκτωβρίου 1912: Απελευθέρωση Θεσσαλονίκης

Παροιμίες

«Οκτώβρη και δεν έσπειρες, οκτώ σακιά δε γέμισες».
«Οκτώβρη και δεν έσπειρες, τρία καλά δεν έκαμες».
«Όποιος σπέρνει τον Οκτώβρη, έχει οκτώ σειρές στ’ αλώνι».
«Τον Σεπτέμβρη τα σταφύλια, τον Οκτώβρη τα κουδούνια».
«Αϊ Δημητράκη μου, Μικρό καλοκαιράκι μου».
«Αν βρέξει ο Οκτώβρης και χορτάσει η γη, πούλησ’ το σιτάρι σου και αγόρασε βόδια».
«Αν δε βρέξει, ας ψιχαλίσει, πάντα κάτι θα δροσίσει».
«Αν δε βρέξει, πως θα ξαστερώσει;»
«Αν δε χορτάσει ο Οκτώβριος τη γη, πούλησε τα βόδια σου και αγόρασε σιτάρι».
«Άσπορος μη μείνεις, άθερος δε μένεις».
«Βαθιά τ’ αυλάκια να φουντώσουνε τα στάχυα».
«Δεύτερο αλέτρι, δεύτερο δεμάτι».
«Μακριά βροντή, κοντά βροχή».
«Ο καλός ο νοικοκύρης, ο λαγός και το περδίκι, όταν βρέχει χαίρονται».
«Οκτώβρη και δεν έσπειρες καρπό πολύ δεν παίρνεις».
«Οκτώβρης και δεν έσπειρες, σιτάρι λίγο θα ‘χεις».
«Οκτώβρη και δεν έσπειρες λίγο ψωμί θα πάρεις».
«Οκτώβρης βροχερός, Οκτώβρης καρπερός».
«Οκτώβρης-Οκτωβροχάκης το μικρό καλοκαιράκι».
«Τ’ άη – Δημητριού, τι είσαι ‘σύ και τι ΄μαι εγώ λέει το νιο κρασί στο παλιό».
«Τ’ Αϊ Λουκά σπείρε τα κουκιά».
«Τα σταφύλια τρυγημένα και τα σκόρδα φυτεμένα».