Πώς ο εγωισμός μπορεί να διαλύσει τη σχέση ενός ζευγαριού – Όταν το «εγώ» νικά το «εμείς»
Οι ανθρώπινες σχέσεις έχουν γίνει, στις μέρες μας, αρκετά δυσνόητες. Οι άνθρωποι δεν ανοίγονται εύκολα, όπως ίσως συνέβαινε παλαιότερα, ενώ ο σύγχρονος τρόπος ζωής, οι απαιτήσεις της καθημερινότητας, η εργασία, το άγχος και η συνεχής βιασύνη αφήνουν όλο και λιγότερο χώρο για ουσιαστική επικοινωνία.
Οι συζητήσεις συχνά περιορίζονται στα απαραίτητα και οι άνθρωποι δυσκολεύονται να εκφράσουν όσα πραγματικά αισθάνονται. Όσο μεγαλώνουμε, μάλιστα, ο κύκλος μας συνήθως μικραίνει και κρατάμε κοντά μας λίγους ανθρώπους, κυρίως εκείνους που γνωρίζουμε από παλιά και με τους οποίους έχει χτιστεί μια σχέση εμπιστοσύνης. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, οι συντροφικές σχέσεις χρειάζονται περισσότερο από ποτέ επικοινωνία, υπομονή και αμοιβαία κατανόηση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το τι συμβαίνει μέσα στα ζευγάρια, όταν η αγάπη και η συντροφικότητα αρχίζουν να υποχωρούν μπροστά στον εγωισμό. Είτε πρόκειται για παντρεμένους είτε για ανθρώπους που έχουν αποφασίσει να ζήσουν μαζί, η κοινή ζωή απαιτεί σεβασμό, διάλογο και διάθεση να κάνει ο καθένας ένα βήμα πίσω όταν χρειάζεται. Όταν, όμως, ο καθένας προσπαθεί να αποδείξει ότι έχει περισσότερο δίκιο, ότι προσφέρει περισσότερα ή ότι γνωρίζει καλύτερα από τον άλλον, τότε η σχέση μετατρέπεται σταδιακά σε έναν αγώνα επικράτησης. Και όταν το «εγώ» αρχίζει να γίνεται σημαντικότερο από το «εμείς», η αγάπη μπορεί να πληγωθεί βαθιά και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και να οδηγήσει ένα ζευγάρι στην οριστική απομάκρυνση.
Όταν το «εγώ» γίνεται σημαντικότερο από το «εμείς»
Ο εγωισμός είναι ένα ανθρώπινο χαρακτηριστικό και κανείς μας δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι εντελώς απαλλαγμένος από αυτόν. Όλοι έχουμε στιγμές κατά τις οποίες θέλουμε να αναγνωριστεί η αξία μας, να ακουστεί η γνώμη μας ή να γίνει αυτό που επιθυμούμε. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η ανάγκη παύει να είναι περιστασιακή και γίνεται τρόπος συμπεριφοράς. Όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί να παραδεχτεί το λάθος του, δεν αντέχει την κριτική, θεωρεί ότι γνωρίζει τα πάντα καλύτερα και αντιμετωπίζει κάθε διαφορετική άποψη ως προσωπική αμφισβήτηση, τότε ο εγωισμός του γίνεται καταστροφικός για τη σχέση.
Στον γάμο, ειδικότερα, δεν θα έπρεπε να υπάρχει ανάγκη επίδειξης δύναμης. Οι δύο σύζυγοι δεν είναι αντίπαλοι. Δεν βρίσκονται απέναντι ο ένας στον άλλον για να αποδείξουν ποιος είναι ο ικανότερος. Αντίθετα, βρίσκονται στην ίδια πλευρά και έχουν έναν κοινό στόχο: να δημιουργήσουν μια ζωή στην οποία θα μπορούν και οι δύο να αισθάνονται ασφάλεια, σεβασμό και αγάπη.
Όταν το ζευγάρι μετατρέπεται σε ανταγωνισμό
Κι όμως, πολλές φορές βλέπουμε ακριβώς το αντίθετο. Ο ένας λέει: «Εγώ μαγειρεύω καλύτερα από εσένα». Ο άλλος απαντά: «Εγώ δουλεύω περισσότερο και προσφέρω περισσότερα στην οικογένεια». Ο ένας θεωρεί ότι κάνει όλες τις δουλειές του σπιτιού, ενώ ο άλλος αισθάνεται ότι σηκώνει μόνος του τα οικονομικά βάρη. Έτσι αρχίζει ένας άτυπος λογαριασμός προσφοράς και θυσιών. Ποιος έκανε περισσότερα; Ποιος κουράστηκε περισσότερο; Ποιος θυσιάστηκε περισσότερο;
Αυτός ο τρόπος σκέψης είναι εξαιρετικά επικίνδυνος. Όταν δύο άνθρωποι που αγαπιούνται αρχίζουν να μετρούν συνεχώς τι έδωσε ο ένας και τι έδωσε ο άλλος, η σχέση παύει να είναι σχέση συνεργασίας και μετατρέπεται σε λογιστήριο. Κάθε πράξη αποκτά αξία μόνο εφόσον επιστραφεί με κάποια άλλη πράξη. Η αγάπη, όμως, δεν μπορεί να λειτουργεί σαν εμπορική συναλλαγή.
Ιδιαίτερα προβληματικός είναι και ο ανταγωνισμός. Άλλο πράγμα είναι η άμιλλα και άλλο ο ανταγωνισμός. Η άμιλλα μπορεί να βοηθήσει δύο ανθρώπους να εξελίσσονται μαζί. Χαιρόμαστε όταν ο σύντροφός μας πετυχαίνει, τον ενθαρρύνουμε και προσπαθούμε κι εμείς να γίνουμε καλύτεροι. Στον ανταγωνισμό, όμως, η επιτυχία του άλλου θεωρείται προσωπική μας ήττα. Αν ο σύντροφός μας προχωρήσει, αισθανόμαστε ότι εμείς μένουμε πίσω. Αν κερδίσει εκείνος, πρέπει οπωσδήποτε να κερδίσουμε εμείς την επόμενη φορά.
Έτσι δημιουργείται μια σχέση όπου, αντί να χαιρόμαστε με τη χαρά του άλλου, αισθανόμαστε την ανάγκη να τον ξεπεράσουμε. Πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο που μπορεί να καταστρέψει ακόμη και μια σχέση η οποία ξεκίνησε με πραγματική αγάπη.
Η υποτίμηση πληγώνει και απομακρύνει
Ακόμη πιο καταστροφική είναι η υποτίμηση του συντρόφου. Μια φράση όπως «δεν ξέρεις να κάνεις τίποτα σωστά», «άσε, θα το κάνω εγώ γιατί εσύ δεν μπορείς» ή «εγώ ξέρω καλύτερα από εσένα» μπορεί να ειπωθεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, αλλά να μείνει για πολύ καιρό μέσα στην ψυχή εκείνου που την άκουσε. Όταν τέτοιες εκφράσεις επαναλαμβάνονται, ο άνθρωπος που τις δέχεται αρχίζει σταδιακά να αισθάνεται ανεπαρκής, ανίκανος ή κατώτερος.
Το ακόμη χειρότερο είναι ότι πολλές φορές εκείνος που προσβάλλει δεν αντιλαμβάνεται το μέγεθος της ζημιάς που προκαλεί. Μπορεί να θεωρεί ότι «αστειεύτηκε», ότι απλώς είπε την αλήθεια ή ότι ο σύντροφός του είναι υπερβολικά ευαίσθητος. Όμως η επαναλαμβανόμενη απαξίωση δεν είναι απλώς ένα ατυχές αστείο. Διαβρώνει την αυτοεκτίμηση και, μαζί με αυτήν, διαβρώνει και τη σχέση.
Ο εγωισμός της επιβολής
Υπάρχει επίσης ο εγωισμός της επιβολής. Εκφράσεις όπως «θα κάνω αυτό που θέλω, είτε συμφωνείς είτε όχι» ουσιαστικά καταργούν τον διάλογο. Σε μια σχέση δύο ισότιμων ανθρώπων δεν μπορεί ο ένας να αποφασίζει διαρκώς και ο άλλος απλώς να ακολουθεί. Φυσικά, ο καθένας έχει δικαίωμα στην προσωπική του ελευθερία, στις επιλογές και στις ανάγκες του. Όταν, όμως, μια απόφαση επηρεάζει και τον σύντροφο, χρειάζεται συζήτηση και συνεννόηση.
Μια σχέση δεν μπορεί να στηρίζεται στη λογική ότι ο ένας αποφασίζει και ο άλλος υποτάσσεται. Η πραγματική συντροφικότητα προϋποθέτει ότι και οι δύο έχουν φωνή, ότι και οι δύο ακούγονται και ότι οι αποφάσεις που αφορούν την κοινή τους ζωή λαμβάνονται με σεβασμό.
Από τις μικρές πληγές στη συναισθηματική απομάκρυνση
Ο εγωισμός, όμως, δεν εμφανίζεται μόνο στους παντρεμένους. Το ίδιο πρόβλημα συναντάται και στα ζευγάρια που δεν έχουν παντρευτεί. Μερικές φορές μάλιστα γίνεται ακόμη πιο εμφανές, επειδή οι δύο άνθρωποι βρίσκονται σε μια φάση κατά την οποία δοκιμάζουν αν μπορούν πραγματικά να συνυπάρξουν. Εκεί φαίνεται πόσο διατεθειμένος είναι ο καθένας να ακούσει, να προσαρμοστεί και να σεβαστεί τον άλλον. Το πρόβλημα είναι ότι πολλές σχέσεις δεν διαλύονται εξαιτίας ενός και μόνο μεγάλου γεγονότος. Διαλύονται από τη συσσώρευση μικρών πληγών. Μια προσβολή σήμερα, μια ειρωνεία αύριο, μια αδιαφορία την επόμενη εβδομάδα, ένας καβγάς που δεν λύθηκε ποτέ, μια συγγνώμη που δεν ειπώθηκε, ένα παράπονο που έμεινε μέσα μας. Όλα αυτά συσσωρεύονται. Και κάποια στιγμή ο άνθρωπος που έχει πληγωθεί επανειλημμένα μπορεί να πάψει να μιλά.
Αυτή η σιωπή δεν είναι πάντα ένδειξη ηρεμίας. Μερικές φορές είναι ένδειξη παραίτησης.
Όταν ένας άνθρωπος προσπαθεί πολλές φορές να εξηγήσει στον σύντροφό του ότι κάτι τον πληγώνει και δεν βρίσκει ανταπόκριση, κάποια στιγμή κουράζεται. Δεν διαμαρτύρεται πλέον, όχι επειδή έπαψε να ενοχλείται, αλλά επειδή έπαψε να ελπίζει ότι θα αλλάξει κάτι. Τότε αρχίζει η συναισθηματική απομάκρυνση. Οι δύο άνθρωποι μπορεί να συνεχίζουν να μένουν στο ίδιο σπίτι, να τρώνε στο ίδιο τραπέζι και να κάνουν τις καθημερινές τους υποχρεώσεις, αλλά μέσα τους έχουν αρχίσει να ζουν χωριστά.
Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τη σχέση
Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό να αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα όταν είναι ακόμη μικρά. Όταν κάτι μας ενοχλεί, πρέπει να το συζητάμε. Όχι με φωνές, προσβολές και κατηγορίες, αλλά με ήρεμο και πολιτισμένο διάλογο. Αντί να πούμε «είσαι εγωιστής», μπορούμε να πούμε: «Όταν μου μιλάς με αυτόν τον τρόπο, αισθάνομαι ότι δεν με υπολογίζεις». Αντί να κατηγορούμε, μπορούμε να εξηγούμε πώς μας επηρεάζει η συμπεριφορά του άλλου.
Χρειάζεται, όμως, και κάτι ακόμη: να κοιτάζουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη. Είναι πολύ εύκολο να βλέπουμε τον εγωισμό του συντρόφου μας και πολύ δύσκολο να αναγνωρίζουμε τον δικό μας. Όλοι έχουμε πάθη, αδυναμίες και συμπεριφορές που μπορεί να ενοχλούν τους ανθρώπους γύρω μας. Η ωριμότητα αρχίζει όταν μπορούμε να πούμε: «Ίσως έχω κι εγώ ένα μέρος της ευθύνης».
Η συγγνώμη δεν αποτελεί ήττα. Η υποχώρηση δεν σημαίνει αδυναμία. Το να ακούσουμε τον άλλον δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με όλα όσα λέει. Και το να παραδεχτούμε ένα λάθος δεν μειώνει την αξία μας. Αντίθετα, δείχνει ότι διαθέτουμε αυτογνωσία.
Βέβαια, η προσπάθεια για μια καλύτερη σχέση δεν σημαίνει ότι πρέπει να ανεχόμαστε διαρκείς προσβολές, εξευτελισμούς ή οποιαδήποτε μορφή κακοποιητικής συμπεριφοράς. Η ταπεινότητα δεν είναι υποταγή. Η κατανόηση δεν σημαίνει ανοχή στα πάντα. Μια υγιής σχέση προϋποθέτει αμοιβαιότητα. Δεν μπορεί ο ένας να προσπαθεί διαρκώς και ο άλλος απλώς να απαιτεί.
Το «εμείς» πάνω από το «εγώ»
Γι’ αυτό χρειάζεται να κάνουμε μια στροφή εκατόν ογδόντα μοιρών στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τον σύντροφό μας. Να σταματήσουμε να ρωτάμε «ποιος έχει δίκιο;» και να αρχίσουμε να ρωτάμε «τι μπορούμε να κάνουμε για να λυθεί το πρόβλημα;». Να αφήσουμε στην άκρη την ανάγκη να νικήσουμε στη συζήτηση και να επιδιώξουμε να νικήσει η ίδια η σχέση.
Ο γάμος δεν πρέπει να είναι επίδειξη δύναμης. Δεν πρέπει να είναι ένας αγώνας στον οποίο στο τέλος θα υπάρχει ένας νικητής και ένας ηττημένος. Ο γάμος είναι ένωση δύο ανθρώπων. Είναι κοινή προσπάθεια, αμοιβαία στήριξη και η βαθιά αίσθηση ότι «εμείς οι δύο μαζί μπορούμε να τα καταφέρουμε».
Οι αιτίες των διαζυγίων είναι ασφαλώς πολλές και διαφορετικές. Δεν μπορούμε να αποδώσουμε κάθε χωρισμό σε μία μόνο αιτία. Ωστόσο, ο εγωιστικός τρόπος σκέψης μπορεί να γίνει μία από τις σημαντικότερες αιτίες της απομάκρυνσης. Όταν ο ένας θέλει πάντοτε να υπερισχύει, όταν μειώνει τον άλλον, όταν αρνείται να ακούσει, όταν δεν ζητά ποτέ συγγνώμη και όταν αντιμετωπίζει τον σύντροφό του ως αντίπαλο, τότε η σχέση φθείρεται μέρα με τη μέρα.
Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να ξαναθυμηθούμε κάτι απλό αλλά πολύ σημαντικό: δεν παντρευόμαστε ούτε συνδεόμαστε με έναν άνθρωπο για να αποδείξουμε ότι είμαστε καλύτεροι από εκείνον. Τον επιλέγουμε για να μοιραστούμε μαζί του τη ζωή. Και η ζωή είναι αρκετά δύσκολη από μόνη της για να την κάνουμε ακόμη δυσκολότερη μέσα στο ίδιο μας το σπίτι.
Ας μάθουμε, λοιπόν, να ακούμε λίγο περισσότερο και να μιλάμε λίγο λιγότερο. Να ζητάμε συγγνώμη όταν πρέπει. Να αναγνωρίζουμε την προσφορά του άλλου. Να χαιρόμαστε με τις επιτυχίες του και όχι να τις θεωρούμε απειλή. Να διορθώνουμε τα λάθη μας χωρίς να περιμένουμε πάντοτε πρώτα να αλλάξει ο άλλος.
Ο άνθρωπος δεν αλλάζει εύκολα. Τα πάθη και οι αδυναμίες του δεν εξαφανίζονται από τη μια ημέρα στην άλλη. Μπορούμε, όμως, να τα αναγνωρίζουμε και να προσπαθούμε καθημερινά να τα περιορίζουμε. Και ίσως αυτή να είναι η ουσία μιας μακροχρόνιας σχέσης: όχι δύο τέλειοι άνθρωποι, αλλά δύο ατελείς άνθρωποι που αποφασίζουν κάθε μέρα να προσπαθούν λίγο περισσότερο.
Γιατί, τελικά, ο μεγαλύτερος εχθρός μιας σχέσης δεν είναι πάντοτε η διαφωνία. Οι διαφωνίες είναι φυσιολογικές. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η πεποίθηση ότι μόνο ο ένας έχει δίκιο και ότι ο άλλος πρέπει πάντοτε να υποχωρεί.
Ας αφήσουμε, λοιπόν, λίγο χώρο στην αγάπη, στην κατανόηση και στην ταπεινότητα. Ας αντικαταστήσουμε το «εγώ» με το «εμείς», όχι επειδή πρέπει να χάσουμε την προσωπικότητά μας, αλλά επειδή μέσα σε μια ουσιαστική σχέση η προσωπικότητα του ενός δεν χρειάζεται να καταργεί την προσωπικότητα του άλλου.
Ο γάμος και κάθε ουσιαστική συντροφική σχέση χρειάζονται καινούρια αρχή κάθε μέρα. Κάθε πρωί είναι μια νέα ευκαιρία να μιλήσουμε καλύτερα, να αγαπήσουμε περισσότερο, να διορθώσουμε ένα λάθος και να αφήσουμε πίσω μας έναν παλιό εγωισμό.
Γιατί, στο τέλος, δεν έχει τόση σημασία ποιος κέρδισε έναν καβγά. Σημασία έχει αν κερδίσαμε ή χάσαμε ο ένας τον άλλον.
