Τα έθιμα των Θεοφανίων ανά την Ελλάδα: Αγιασμός κουδουνιών, Φωτοκόλυβα, βουτηχτάδες & Ρογκάτσια – Παραδόσεις αιώνων διατηρούνται ακόμα αναλλοίωτες σε πόλεις και νησιά της Ελλάδας.
Πλήθος οι παραδόσεις και τα έθιμα για τον εορτασμό των Θεοφανίων, μια εκ των σημαντικότερων γιορτών της χριστιανοσύνης, στην Ελλάδα.
Περισσότερο από ποτέ, έχουμε την ανάγκη το φως να κερδίσει το σκοτάδι και η ανθρωπότητα να κάνει μία ακόμη νέα αρχή. Με τα Θεοφάνια, τελειώνει η περίοδος των εορτών, συνδυάζοντας τα πάντα με πλούσια ήθη και έθιμα σε ολόκληρη τη χώρα. Η νίκη του φωτός έρχεται ως οδοστρωτήρας και συμπαρασύρει κάθε αρνητική διάθεση, καθετί κακό που μπορεί να έχει κυριεύσει τον πλανήτη, δίνοντας πάντα χώρο στις υγιείς δυνάμεις ώστε να δράσουν και να ανθίσουν.
Με τον καθιερωμένο αγιασμό των υδάτων, ξορκίζεται το κακό και έρχεται η κάθαρση. Παράλληλα, δεκάδες πανάρχαια έθιμα αναβιώνουν τις τελευταίες ημέρες του Δωδεκαημέρου και πιο συγκεκριμένα το διήμερο των Θεοφανίων και της εορτής του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Με μία σειρά εθίμων, που αναβιώνουν μέχρι τις μέρες μας, διατηρούνται αναλλοίωτες οι παραδόσεις αιώνων και κρατιούνται ζωντανοί οι συμβολισμοί που σχετίζονται με την απομάκρυνση των κακών πνευμάτων, τη γονιμότητα του ανθρώπου και την ευφορία της γης.
Γιάλα–Γιάλα, στην Ερμιόνη
Ένα έθιμο με ρίζες στον 19ο αιώνα στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής
Στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής αναβιώνει το έθιμο με την καμήλα και την απαγωγή, το οποίο έχει τις ρίζες του στον 19ο αιώνα. Το έθιμο θέλει έναν ερωτευμένο, ο οποίος θέλοντας να «απαγάγει» την αγαπημένη του, αποσπώντας την προσοχή του Τούρκου επιτρόπου, στήνει ένα κόλπο. Κατά την εξέλιξη ενός γλεντιού, και αφού έχει ετοιμάσει το ομοίωμα μίας καμήλας, εκμεταλλεύεται την αναστάτωση και με τη βοήθεια φίλων του κρύβει μέσα στο ομοίωμα της καμήλας την αγαπημένη του και την φυγαδεύει. Στις μέρες μας, το έθιμο αναβιώνει με το ομοίωμα της καμήλας να γυρνά στο χωριό και με έξι άνδρες να κρύβονται από κάτω, χορεύοντας και τραγουδώντας.
Το έθιμο των «βουτηχτάδων»
Μαζί με τον βουτηχτή που είχε καταφέρει να πιάσει το σταυρό, ο ιερέας κάθε ενορίας πήγαινε για να αγιάσει σπίτια και πιστούς. Το έθιμο περιλάμβανε σύντομη στάση και κέρασμα στα σπίτια όπου έμπαιναν, με τον πρωτοβουτηχτή, όπως ήθελε η παράδοση, να παίρνει καλοτυχία όχι μόνο από την επιτυχία να πιάσει πρώτος το σταυρό, αλλά και από τις ευχές να ‘ναι καλή η χρονιά του, που λάμβανε από τους συγχωριανούς του.
Σήμερα, στις περισσότερες ενορίες ο αγιασμός των σπιτιών γίνεται από τον ιερέα, χωρίς όμως τη συνοδεία του «πρωτοβουτηχτή» και άλλων ατόμων που παραδοσιακά, τιμώντας παλιότερα το έθιμο, σχημάτιζαν πομπή για τα σπίτια κάθε ενορίας. Το έθιμο των «βουτηχτάδων» συνεχίζεται μέχρι και σήμερα σχεδόν σε όλες τις περιοχές του Ηρακλείου, με νεαρά κυρίως αγόρια να αψηφούν τις καιρικές συνθήκες και να βουτάνε στα νερά, για να πιάσουν το σταυρό των Θεοφανείων, και θεωρείται μέχρι και σήμερα μεγάλη τύχη για όποιον νέο καταφέρει να πιάσει το σταυρό.
Ένα έθιμο που ήταν ταυτισμένο με τα Θεοφάνεια, σε αρκετά χωριά του Ηρακλείου, ήταν και τα λεγόμενα «φωτοκόλυβα», που φτιάχνονταν από τις νοικοκυρές την παραμονή των Θεοφανείων. Μια νηστίσιμη συνταγή που, για να την εκτελέσουν οι γυναίκες, έβραζαν σιτάρι και άλλους καρπούς, πρόσθεταν ζάχαρη, σταφίδες, ρόδια και κανέλα και αυτό αποτελούσε το γεύμα της ημέρας, ενώ με αυτούς τους καρπούς τάιζαν και τα ζώα την ημέρα εκείνη, χωρίς να ξεχνάνε τα πουλιά, στα οποία έριχναν από τους καρπούς στις σκεπές των σπιτιών.
Ένα ακόμη έθιμο που μέχρι σήμερα τηρείται σε μικρότερη όμως κλίμακα στο νότιο τμήμα του Ηρακλείου, σε κάποια χωριά, είναι η ευλογία των κουδουνιών, που οι κτηνοτρόφοι πιστεύουν ότι αποτελεί ευλογία για το κοπάδι.
Θεοφάνεια με διονυσιακό ύφος στην Ανατολική Μακεδονία
Η Διονυσιακή λατρεία και όλα τα παραδοσιακά δρώμενα που την ακολουθούν στο διάβα της μακράς ιστορικής διαδρομής των ορεινών περιοχών της ανατολικής Μακεδονίας σημάδεψαν την πολιτιστική ζωή των ντόπιων κατοίκων. Σήμερα, όλο και περισσότεροι νέοι άνθρωποι συνεχίζουν με πίστη και περηφάνια να τηρούν και να αναβιώνουν κάθε χρόνο όλα αυτά τα έθιμα που χαρακτήρισαν τις περιοχές τους.
Σε αυτές τις ποικίλες εκδηλώσεις, που έχουν τις ρίζες τους σε διονυσιακά δρώμενα, κυριαρχούν οι μεταμφιέσεις, τα κουδούνια, τα τραγούδια, οι χοροί και οι αναπαραστάσεις. Όλα τα στοιχεία δείχνουν τον πρωτογενή σκοπό αυτών των εκδηλώσεων, που δεν είναι άλλος από την ευημερία και την καλοχρονιά, πάντα όμως με την ευρύτερη διάσταση της καλής υγείας και της πλούσιας σοδειάς.
Τα έθιμα του Δωδεκαήμερου παρουσιάζουν ομοιότητες με τη Διονυσιακή λατρεία που ήταν διαδεδομένη στην περιοχή της αρχαίας Δράμας. Οι εορτασμοί εξυμνούν την έλευση της άνοιξης και τη γονιμότητα της γης. Το σύμβολο της μάσκας, που επικρατεί, παραδίδει την ταυτότητα των ανθρώπων που τη φορούν και τους δίνει την ελευθερία να δρουν με αισχρότητα και παραλογισμό. Οι μάσκες ή η ζωγραφική του προσώπου με λάσπη και τέφρα, οι φαλλοί και τα δέρματα ζώων θυμίζουν την εμφάνιση των Σατύρων και των άλλων ακολούθων του Διόνυσου.
Οι Αράπηδες, τα Μπαμπούγερα, οι Μωμόγεροι, η Καμήλα είναι μερικά μόνο από τα έθιμα που αναβιώνουν μέχρι τις μέρες μας, διατηρώντας αναλλοίωτες παραδόσεις αιώνων και κρατώντας ζωντανούς συμβολισμούς που σχετίζονται με την απομάκρυνση των κακών πνευμάτων, τη γονιμότητα του ανθρώπου και την ευφορία της γης.
Οι Αράπηδες
Ανήμερα των Θεοφανείων στη Δημοτική Κοινότητα Νικήσιανης του δήμου Παγγαίου, στο Μοναστηράκι, στον Ξηροπόταμο και στο Βώλακα της Δράμας, τελείται με διάφορες παραλλαγές ένα δρώμενο γνωστό ως Αράπηδες, επειδή στην μεταμφίεση των πρωταγωνιστών κυριαρχεί το μαύρο χρώμα: μαύρες φλοκωτές κάπες και εντυπωσιακές υψικόρυφες προσωπίδες, κεφαλοστολές από γιδοπροβιές.
Στο γραφικό ορεινό οικισμό της Νικήσιανης του δήμου Παγγαίου, το πανάρχαιο έθιμο των Αράπηδων τελείται κάθε χρόνο ανήμερα των Θεοφανείων. Η ιστορία του μεγάλη και ο συμβολισμός του μοναδικός. Αναπαριστά τη μάχη της ζωής και του θανάτου. Παλικάρια και παιδιά ντυμένα με προβιές και ζωσμένα με βαριά κουδούνια, βγαίνουν στα σοκάκια του χωριού και με τον εκκωφαντικό θόρυβο των κουδουνιών ξορκίζουν το κακό, φέρνοντας το αισιόδοξο μήνυμα της ζωής. Τα χορευτικά τμήματα του πολιτιστικού χορεύουν ντόπιους χορούς συνοδευόμενα από παραδοσιακές μουσικές.
Τα Μπαμπούγερα της Καλής Βρύσης
Τραγόμορφες φιγούρες των «Μπαμπούγερων», μορφές που ξεπηδούν από τη λατρεία της Μητέρας Γης και του θεού Διονύσου. Άνθρωποι μεταμφιεσμένοι με κατσικοδέρματα και με πρόσωπα μαυρισμένα με αιθάλη, τραγουδούν και χορεύουν, ξορκίζοντας τα κακά πνεύματα. Έτσι και φέτος, ανήμερα των Θεοφανείων θα πραγματοποιηθούν τα «Μπαμπούγερα» στην Καλή Βρύση, με πλήθος κόσμου να παρακολουθεί το δρώμενο.
Οι Μωμόγεροι
Πρόκειται για ένα λαϊκό σατυρικό δρώμενο με προθεατρική μορφή. Τελείται από τους Πόντιους με παραλλαγές σε διάφορες περιοχές της Δράμας. Αναπαρίσταται στις αυλές των σπιτιών και στις πλατείες τις ημέρες του Δωδεκαημέρου. Κύριο πρόσωπο ο Μωμόγερος ή Κιτί Γοτσάς, με θίασο συντελεστών όπως η νύφη και ο γαμπρός, ο Αλής, ο πατέρας, ο γιατρός, ο οργανοπαίχτης, ο κουμπάρος, ο χωροφύλακας, δυο μικροί διάβολοι, η έγκυος γυναίκα και η συνοδεία.
Τα «Σάγια» στη Νέα Καρβάλα
Στην τοπική κοινότητα της Νέας Καρβάλης, ανατολικά του δήμου Καβάλας, κάθε χρόνο την παραμονή των Θεοφανείων αναβιώνουν τα «Σάγια», ένα έθιμο που τηρούνταν σε όλη την Καππαδοκία. Το έθιμο αυτό αποτελεί μια σύνθετη τελετουργική πράξη, η οποία περιέχει και λατρευτική διάσταση, και έχει ως κύριο σκοπό την ευημερία, δηλαδή την καλοχρονιά, στοιχείο που τονίζεται με την πυρά, τις ευχές, τους χορούς και τα τραγούδια.
Στην πλατεία της Νέας Καρβάλης, μπροστά από το ναό του Αγίου Γρηγορίου, οι κάτοικοι ανάβουν μεγάλες φωτιές. Οι φλόγες ανεβαίνουν ψηλά και οι άνθρωποι τριγυρίζουν την πυρά, χορεύοντας και τραγουδώντας.
Τα φώτα στα Χανιά
Με παραδοσιακό τρόπο και θρησκευτική λαμπρότητα γιορτάζονται στη δυτική Κρήτη τα Άγια Θεοφάνεια. Όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, οι πιστοί παίρνουν «το αγίασμα» από τους ιερούς ναούς και στη συνέχεια παρακολουθούν την τελετή του αγιασμού των υδάτων.
Ιερείς αγιάζουν τα ύδατα σε λιμάνια, φράγματα, μεγάλες δεξαμενές και λίμνες.
Το θέαμα είναι εντυπωσιακό, κυρίως στα λιμάνια, όπου στο σημείο της τελετής συγκεντρώνονται δεκάδες σκάφη. Κάποιοι τολμηροί βουτούν στα νερά για να πιάσουν το σταυρό και να λάβουν την ευλογία της εκκλησίας. Στην Αγία Μαρίνα Χανίων, την ώρα του αγιασμού των υδάτων, ο ιερέας απελευθερώνει στον ουρανό λευκά περιστέρια. Στα χωριά αλλά και στις πόλεις, ιερείς επισκέπτονται σπίτια και επιχειρήσεις για τον καθιερωμένο αγιασμό.
Το απόγευμα των Φώτων, σε ορισμένα ορεινά χωριά, οι κτηνοτρόφοι πηγαίνουν στα ζωντανά τους για να τα ταΐσουν κριθάρι, ενώ υπάρχει ακόμη και το έθιμο της ευλογίας των κουδουνιών των προβάτων. Στα Χανιά, την ημέρα των Φώτων, οι χειμερινοί κολυμβητές κόβουν παραδοσιακά την πίττα τους, συνήθεια που συνοδεύεται από βουτιές στα παγωμένα νερά.
Στα ποτάμια της Θεσσαλίας
Σε πολλά χωριά της Θεσσαλίας, όπου υπάρχουν ποτάμια, οι κάτοικοι παίρνουν τα εικονίσματα από την εκκλησία και τα μεταφέρουν στο ποτάμι. Εκεί, μέσα στα παγωμένα νερά των ποταμών, ρίχνουν τον σταυρό και με αυτόν ραντίζουν τα εικονίσματα, τα οποία στη συνέχεια επιστρέφουν στην εκκλησία, ενώ συνηθίζουν να ραντίζουν με το ευλογημένο νερό και τα χωράφια για να έχουν καλή σοδειά. Σε αρκετά χωριά της Θεσσαλίας, βουτούν ολόκληρη την εικόνα μέσα στο ποτάμι.
Τα “Ρογκάτσια” είναι ένα έθιμο των Καραγκούνηδων που πραγματοποιείται από την ημέρα της Πρωτοχρονιάς ως τα Φώτα, την περίοδο του Δωδεκαήμερου δηλαδή και σε αυτό συμμετέχουν μόνο άνδρες.
Στο χωριό Μεγάλα Καλύβια ήταν ντυμένοι κυρίως με “φουστάνια όπως έβαναν οι γιαγιάδες, σιγκουνιών μαντίλια στο κεφάλι” ή – αργότερα – με φουστανέλες και με δέρματα ζώων (προβάτου), ή ακόμα και με παλιά φθαρμένα ρούχα, ενώ ήταν ζωσμένοι με κουδούνια, τα οποία κουνούσαν με διάφορες κινήσεις ή με χορό, για να “φύγει” το κακό και να έρθει η “ευφορία”.
Είναι συνδεόμενο με τις αρχαίες εορτασίες της χειμερινής τροπής του ήλιου, καθώς στις 22 Δεκεμβρίου έχουμε το χειμερινό ηλιοστάσιο.
Έτσι, αυτό το έθιμο Ρογκάτσια έχει πολύ βαθιά στο χρόνο τις ρίζες του, και οι συμβολισμοί που ενέχονται είναι πολλοί και έντονοι.
Πηγη greekaffair.gr
