«Τα σύμβολα στην Ορθόδοξη Εκκλησία έχουν βαθύ θεολογικό νόημα. Μάθετε την ερμηνεία του Ιχθύος, του Αμνού, του Περιστεριού, της Αμπέλου και άλλων συμβόλων που αποκαλύπτουν τα μυστήρια της πίστης.»

 

Τα σύμβολα τα βλέπουμε γύρω μας καθημερινά παντού. Όμως ξέρουμε τι σημαίνουν; Ποιο μήνυμα μεταφέρουν;

Πριν προχωρήσουμε στο θέμα μας, θα πρέπει να δώσουμε την ετυμολογία της λέξεως «σύμβολο». Σύμβολο είναι ένα αντικείμενο ή η απεικόνισή του, που χρησιμοποιείται για να αναπαραστήσει μια έννοια, ιδέα ή παρεμφερή πληροφορία του αντικειμένου. Το αναγνωριστικό σχήμα, σημάδι ή αναπαράσταση συμβάλλει (από το συν-βάλλω) στην αποκρυπτογράφηση του νοήματος που αυτό φέρει. Το σύμβολο απευθύνεται σε καθαρά διανοητική λειτουργία της ανθρώπινης σκέψης και βοηθά στην αποτύπωση και στην απομνημόνευση ενός νοήματος. Κατά την έννοια αυτή, το αλφάβητο και οι αριθμοί αποτελούν τα πρώτα σύμβολα που μαθαίνει ο άνθρωπος να διαχειρίζεται είτε για την επικοινωνία είτε για τη διανοητική του ανάπτυξη, είτε για τη δική του εσωτερική καλλιέργεια ή καταγραφή των ιδεών.

Τα σύμβολα τα χρησιμοποιεί και η Αγία μας Εκκλησία, προκειμένου να μας οδηγήσει στην προσέγγιση και κατανόηση του μυστηρίου της πίστεως. Εκτός από αυτά, χρησιμοποιεί τον λόγο και την εικόνα. Η γλώσσα της Εκκλησίας μας είναι συμβολική και εικονική σε μεγάλη έκταση, επειδή είναι αδύνατο να εκφραστούν διαφορετικά οι υπέρλογες και υπερφυσικές αλήθειες της πίστεως και επειδή οι άνθρωποι, ως αισθητά όντα, δεν μπορούν να ανυψωθούν εύκολα προς τα υπεραισθητά.

Τα σύμβολα στη ζωή της Εκκλησίας είναι διάφορες εικόνες, παραστάσεις, σκηνές παρμένες μέσα από την Αγία Γραφή ή την καθημερινή ζωή, που μιλάνε στον πιστό για τα μεγάλα μυστήρια της ζωής της Εκκλησίας, για τα γεγονότα της θείας οικονομίας και για την πνευματική ζωή των πιστών. Επομένως, τα σύμβολα εκφράζουν θείες πραγματικότητες και μας οδηγούν να τις κατανοήσουμε όσο είναι δυνατόν στην ανθρώπινη αδυναμία μας. Αποτελούν, με άλλα λόγια, μια άλλη γλώσσα για να μας μεταφέρουν το περιεχόμενο της πίστεως και να μας μεταδίδουν τη θεία γνώση και την κοινωνία μετά του ζώντος Θεού.

Όμως, συγχρόνως τα σύμβολα αποκαλύπτουν αλλά και αποκρύπτουν. Όπως έχει πει ο Λεωνίδας Ουσπένσκι: «Ο συμβολισμός, η γλώσσα του μυστηρίου, αποκαλύπτει την αλήθεια σε αυτούς που ξέρουν πώς να την ερμηνεύσουν, και ταυτόχρονα την αποκρύπτει από τους αμύητους».

Τα σύμβολα μεταφέρουν νοήματα και παραδόσεις που ανταποκρίνονται στον όλο άνθρωπο, διότι επικοινωνούν με όλες τις αισθήσεις του. Δεν θα έχουμε ανάγκη από σύμβολα και εικόνες στη Βασιλεία του Θεού, διότι τότε θα βρισκόμαστε σε άμεση κοινωνία με την Αλήθεια, σε αντίθεση με τη νυν κατάσταση όπου βλέπουμε απλώς σκιές και χρειαζόμαστε τα σύμβολα ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα την Αλήθεια.

Η Αγία Γραφή είναι γεμάτη από σύμβολα

Οι προφήτες χρησιμοποιούσαν συχνά τα σύμβολα όταν διαπίστωναν πως δεν μπορούσαν μόνο με τα λόγια να μεταφέρουν το μήνυμα. Αυτό έκανε και ο Ιησούς όταν κατά τη διάρκεια του Μυστικού Δείπνου έδωσε στους μαθητές του τη Θεία Ευχαριστία και είπε: «Λάβετε, φάγετε· τούτό εστι το σώμά μου το υπέρ υμών κλώμενον εις άφεσιν αμαρτιών. Πίετε εξ αυτού πάντες· τούτό εστι το αίμά μου το της καινής διαθήκης το υπέρ υμών και πολλών εκχυνόμενον εις άφεσιν αμαρτιών».

Το δείπνο όπου εορταζόταν η έξοδος από την Αίγυπτο ήταν αυτό που διάλεξε ο Χριστός για να συστήσει την Ευχαριστία, όπου μέσω της θυσίας του Αμνού του Θεού, δηλαδή του Ιησού, θα μας προσφερόταν για πάντα, όχι συμβολικά αλλά πραγματικά, για να μας απελευθερώσει από την αμαρτία και τον θάνατο.

Το Βιβλίο της Αποκαλύψεως του Ιωάννου είναι γεμάτο από συμβολισμούς

Η πόρνη Βαβυλώνα είναι η ειδωλολατρική Ρώμη. Η καταδιωκόμενη γυναίκα στην έρημο είναι η Εκκλησία. Το τέρας με τον αριθμό 666 είναι ο Νέρωνας. Η πλούσια χρήση των συμβόλων στην Ορθόδοξη Εκκλησία πηγάζει από τις Γραφές. Για αυτόν τον λόγο ο Ράινχολντ Νίμπουρ (Reinhold Niebuhr) είπε: «Είναι καθήκον ενός θεολόγου να ερμηνεύει τα σύμβολα».

Θα ήθελα τώρα να αναφέρω ορισμένα από τα σύμβολα που βλέπουμε στην Εκκλησία και σε βιβλία, τα οποία είναι καθαρά χριστιανικά, αλλά ίσως δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς σημαίνουν:

Τα Κυριότερα Σύμβολα και η Ερμηνεία τους

Α. Ο Ιχθύς

Είναι ένα από τα αρχαιότερες χριστιανικά σύμβολα, το οποίο χρησιμοποιούνταν τα χρόνια των διωγμών ως σημείο αναγνωρίσεως των χριστιανών μεταξύ τους. Η λέξη ΙΧΘΥΣ συμβολίζει και παρουσιάζει τον Κύριο, μέσα από τα αρχικά γράμματα της φράσεως: «Ιησούς Χριστός Θεού Υιός Σωτήρ». Ο Κύριος είναι ο Ιχθύς που προσφέρεται θυσία και οι πιστοί τρέφονται από τον θυόμενο Χριστό. Όπως είπε και ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς: «Ο Χριστός είναι ο ψαράς που ψαρεύει και σώζει τους ανθρώπους από το πέλαγος της κακίας».

Β. Ο Αμνός

Ένα άλλο σύμβολο του Ιησού είναι ο αμνός (το αρνί). Η εικόνα είναι παρμένη από τον προφήτη Ησαΐα (53, 7), ενώ και στην Αποκάλυψη ο Χριστός παρουσιάζεται ως το «εσφαγμένον αρνίον». Σύμφωνα με αυτό το σύμβολο, ο Χριστός είναι ο αμνός που προσφέρεται θυσία με τη δική Του θέληση για τη σωτηρία όλου του κόσμου. Είναι ο Αμνός του Θεού που σηκώνει στους ώμους Του την αμαρτία του κόσμου και προσφέρεται στους πιστούς διά της Θείας Κοινωνίας, για να γίνουν μέτοχοι της αιώνιας ζωής.

Γ. Το Περιστέρι

Είναι το σύμβολο της ειρήνης και της συμφιλίωσης του ανθρώπου με τον Θεό. Στην Παλαιά Διαθήκη, το περιστέρι το αποστέλλει ο Νώε για να δει αν υποχώρησαν τα νερά του κατακλυσμού και εκείνο επιστρέφει κρατώντας στο ράμφος του ένα φύλλο ελιάς (ένα ακόμη χριστιανικό σύμβολο). Στην Καινή Διαθήκη φανερώνει το Άγιο Πνεύμα, το οποίο είδε ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος «ωσεί περιστεράν» να κατέρχεται και να μένει επάνω στον Ιησού κατά τη Βάπτισή Του.

Επίσης, ο κάθε πιστός που με το Άγιο Βάπτισμα και το Άγιο Χρίσμα δέχεται τα χαρίσματά Του, παρακαλεί το Άγιο Πνεύμα να έλθει και να κατοικήσει μέσα του: «ελθέ και σκήνωσον εν ημίν». Το περιστέρι συμβολίζει ακόμα την αγνότητα και την καθαρότητα των πιστών. Όπως μας λέει ο ιερός Χρυσόστομος: «Όπου καταλλαγή (συμφιλίωση) Θεού, περιστερά… σύμβολον της του Θεού φιλανθρωπίας».

Δ. Η Άμπελος

Στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ο Κύριος ονομάζει τον εαυτό Του άμπελο (κλήμα) και τους μαθητές Του κλήματα. Με αυτή την εικόνα παρουσιάζεται η οργανική σχέση του Χριστού με τους πιστούς· από Αυτόν τρέφονται και με τη δική Του δύναμη καρποφορούν, αφού κανένα κλήμα δεν μπορεί να δώσει καρπό αν δεν είναι συνδεδεμένο με τον κορμό: «Εγώ ειμί η άμπελος, υμείς τα κλήματα. Ο μένων εν εμοί καγώ εν αυτώ, ούτος φέρει καρπόν πολύν, ότι χωρίς εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν».

Το σύμβολο της αμπέλου φανερώνει την Εκκλησία, η οποία, με πρώτους βλαστούς τους Αγίους Αποστόλους, αυξάνει, εξαπλώνεται παντού και ζωοποιεί τα πάντα. Από την άμπελο παίρνουμε το κρασί, το οποίο χρησιμοποιείται στη Θεία Ευχαριστία και γίνεται Αίμα Χριστού. Επίσης, το κρασί είναι το ποτό της ευφροσύνης και της χαράς (Ψαλμ. 103, 15). Έναν πανέμορφο ορισμό μας δίνει και ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων: «Εφυτεύθη εν τη γη η άμπελος, ίνα εκριζωθή η διά του Αδάμ γενομένη κατάρα».

Ε. Ο Φοίνικας

Ο φοίνικας (το δέντρο) συμβολίζει τον Παράδεισο. Όταν ζωγραφίζονται κλαδιά φοίνικα (βαΐα), αυτά συμβολίζουν τη νίκη κατά του θανάτου. Ο φοίνικας θεωρείται κατεξοχήν δέντρο της ζωής και πολλές φορές στην πρώιμη χριστιανική τέχνη απεικονίζονται γύρω του οι Απόστολοι με τη μορφή προβάτων.

Ζ. Η Άγκυρα

Πριν καθιερωθεί ο σταυρός δημόσια, η άγκυρα ήταν το «κρυφό» του υποκατάστατο, καθώς το πάνω μέρος της σχηματίζει έναν διακριτικό σταυρό. Συμβολίζει την ελπίδα και τη σταθερότητα της πίστης. Όπως η άγκυρα κρατάει το πλοίο ασφαλές μέσα στη θαλασσοταραχή, έτσι και η ελπίδα στον Χριστό κρατάει τον πιστό σταθερό και ασφαλή στις δοκιμασίες και τις τρικυμίες της ζωής.

Η. Το Πλοίο

Το πλοίο συμβολίζει την ίδια την Εκκλησία ως κιβωτό σωτηρίας. Η Εκκλησία συχνά παρομοιάζεται με ένα μεγάλο καράβι που ταξιδεύει στην τρικυμιώδη θάλασσα του κόσμου. Καπετάνιος του πλοίου είναι ο Χριστός, πλήρωμα και βοηθοί οι Απόστολοι και οι Ιερείς, και επιβάτες οι πιστοί. Το πλοίο μας οδηγεί με ασφάλεια στο απάνεμο λιμάνι, που είναι η Βασιλεία των Ουρανών. Αρχιτεκτονικά, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, το κεντρικό μέρος ενός ναού ονομάζεται ακόμα και σήμερα «κλίτος» ή «ναύς» (δηλαδή πλοίο).

Θ. Το Νερό

Το νερό είναι το πιο βασικό στοιχείο καθαρμού, εξαγνισμού και ζωής. Συμβολίζει την πνευματική αναγέννηση, την κάθαρση από την αμαρτία και τη νέα ζωή μέσω του Μυστηρίου του Βαπτίσματος. Επίσης, ο Χριστός αποκαλεί τη διδασκαλία Του «ύδωρ ζων» (ζωντανό νερό), το οποίο ξεδιψάει αιώνια την ανθρώπινη ψυχή.

Ι. Ο Καλός Ποιμένας

Είναι από τις αρχαιότερες απεικονίσεις του Χριστού στην τέχνη των κατακομβών, εμπνευσμένη απευθείας από τα λόγια του Ίδιου στο Ευαγγέλιο: «Εγώ ειμί ο ποιμήν ο καλός». Συμβολίζει την απόλυτη φροντίδα, την αγάπη και τη θυσία του Χριστού για τον άνθρωπο. Ο Χριστός παρουσιάζεται σαν ένας νέος βοσκός που κουβαλάει στους ώμους του ένα χαμένο πρόβατο. Το πρόβατο αυτό συμβολίζει τον αμαρτωλό ή παραπλανημένο άνθρωπο που ο Θεός αναζητά, βρίσκει και σώζει με στοργή.

Όλα αυτά μας οδηγούν να ψηλαφίσουμε την πραγματικότητα του Χριστού και της Εκκλησίας Του, να γευθούμε τους μυστικούς χυμούς των θείων Του ενεργειών και να γίνουμε μέτοχοι της θείας ζωής της Παναγίας Τριάδος. Τα σύμβολα είναι ένας ορατός τρόπος με τον οποίο η Εκκλησία παρουσιάζει στους πιστούς τον εικονιστικό της πλούτο.

 

Πηγη Greekaffair.gr